تبذیر سرمایه انسانی، هدرفت پنهان در نظام مدیریت سازمانی

به گزارش خبرنگار ایلنا، رضا مردانی، مدیرکل سابق هنرهای نمایشی و معاون فعلی بنیاد رودکی، در یادداشتی با تأکید بر ضرورت صیانت از سرمایه انسانی در سازمان‌ها، «تبذیر سرمایه انسانی» را یکی از آسیب‌های پنهان نظام‌های مدیریتی دانست. 

متن کامل یادداشت رضا مردانی؛ 

تبذیر در لغت به معنای هدر دادن و ضایع کردن نعمت‌ها و امکانات است و در قران کریم مفهومی خاص و عمیقتری و از جایگاه و حساسیت ویژه‌ای برخوردار است؛ به گونه‌ای که خداوند متعال با تاکیدی کم نظیر در آیات ۲۶ و ۲۷ سوره اسراء تبذیرکنندگان را برادران شیطان می‌خواند. تعبیری که به روشنی نشان دهنده قبح و پیامدهای منفی این رفتار در منطق قرآن است. این آیات در اصل ناظر بر نحوه مصرف مال و و امکانات دلالت دارد ولیکن می‌توان با رویکردی مفهومی، استعاری و توسعه ای، منطق حاکم بر تبذیر را به سایر سرمایه‌ها و ظرفیت‌های جامعه نیز تسری داد. بر همین اساس، هنگامی که بر اثر تصمیم‌های نادرست، مدیریتی روابط و حذف افراد شایسته، ظرفیت انسانی سازمان هدر رود، می‌توان از تبذیر سرمایه انسانی به عنوان مفهوم توسعه یافته و استعاری برای توصیف یکی از مهم‌ترین آسیب‌های پنهان نظام‌های سازمانی بهره گرفت. 

از این منظر، تبذیر سرمایه انسانی یک اصطلاح قرآنی نیست بلکه می‌توان از منطق قرآنی تبذیر یک اصل عام استخراج کرد: هر نعمتی که خداوند سبحان در اختیار انسان قرار داده، نباید به شکل بیهوده، نابجا یا برخلاف هدف صحیح مصرف یا ضایع شود. با این رویکرد، توانایی، استعداد و عقل انسان نعمتی است که می‌تواند موضوع مسئولیت و امانت باشد. بنابراین همانگونه که هدردادن منابع مادی می‌تواند مصداق تبذیر باشد، هدر دادن غیر موجه ظرفیت‌های انسانی در نظام مدیریتی نیز می‌تواند به صورت استعاری تبذیر سرمایه انسانی تلقی شود. در حقیقت نقطه اتصال قرآن و مدیریت سازمانی نعمت و سرمایه، امانت، مسئولیت و بهره گیری و جلوگیری از هدررفت است. 

سرمایه انسانی؛ مهم‌ترین سرمایه سازمان

سرمایه انسانی، مهمترین دارایی هر سازمان و یکی از پایه‌های اصلی ظرفیت حکمرانی و توسعه کشور است. ساختمان، تجهیزات، بودجه، فناوری و حتی ساختارهای رسمی، بدون نیروی انسانی متعهد، شایسته، توانمند و باانگیزه، قادر تبدیل شدن به عملکرد موثر و تحقق اهداف سازمانی نیستند. با وجود این، یکی از اشکال کمتر دیده شده اتلاف منابع در سازمان ها، هدررفت سرمایه انسانی یا همان تبذیر سرمایه انسانی است. 

تبذیر سرمایه انسانی، به دلیل مدیریت نامناسب و نادرست فقط به معنای بیکار نگه داشتن افراد، سرکوب، حذف یا کنارگذاشتن آنان نیست؛ بلکه هدررفت سرمایه انسانی و یا فرسودگی دانش، انگیزه، خلاقیت و تجربه موفق و کارآمد نیروی انسانی نیز می‌باشد. 

از این رو، نیروی انسانی یکی از مهمترین سرمایه‌های جامعه در سازمان است؛ زیرا دانش، مهارت، تجربه، خلاقیت و ظرفیت اثرگذاری افراد، منابعی هستند که در صورت حذف، استفاده نشدن یا استفاده (جابجایی) نادرست، عملاً دچار اتلاف می‌شوند. 

مناسبات غیر حرفه ای؛ زمینه ساز تبذیر نیروی انسانی 

یکی از مهمترین زمینه‌های شکل گیری تبذیر سرمایه انسانی، مناسبات غیر حرفه‌ای است که در قالب رابطه محوری، باندگرایی و رفیق محوری نمود پیدا می‌کند که نه تنها عدالت سازمانی را تضعیف کرده بلکه آفت‌ها و پیامدهای عمیقی را به دنبال دارد که آسیب‌ها و لطمات جدی به سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی می‌زند و به تدریج فرهنگ سازمانی را تغییر و با پدیده‌ای به نام فرسایش خاموش سرمایه انسانی روبرو خواهیم شد. 

پیامدهای تبذیر سرمایه انسانی

در این میان برخی پیامدهای تبذیر سرمایه انسانی را می‌توان به عنوان مهمترین مسئله‌شناسی سازمانی مورد توجه قرار داد؛ از جمله: سرخوردگی و کاهش انگیزه نیروی انسانی- کاهش بهره وری و اثر بخشی سازمان- افزایش تمایل نیروهای توانمند به خروج از سازمان- تضعیف سرمایه اجتماعی و اعتماد درون سازمانی- تقویت فرهنگ رابطه محوری- تحمیل هزینه‌های ناشی از دوباره کاری و آموزش- کاهش نوآوری، خلاقیت و یادگیری سازمانی - فرسایش تدریجی نیروی انسانی و دانشی- افزایش احساس تبعیض و بی‌عدالتی-کاهش سرعت تحول و توسعه سازمان

مسئله شناسی؛ مقدمه اصلاح نظام مدیریت سرمایه انسانی

مسئله‌شناسی تبذیر نیروی انسانی صرفاً برای شناسایی آسیب‌ها نیست؛ بلکه نقطه آغاز اصلاح و بازآرایی نظام مدیریت سرمایه انسانی است. شناسایی، شناخت دقیق و طراحی در سیاست‌های اصلاحی برای پیشگیری این آسیب‌ها می‌تواند زمینه را برای دستیابی به انسجام سازمانی، امید اجتماعی و شکوفایی ظرفیت‌های انسانی در سازمان فراهم نماید. 

رصدخانه سرمایه انسانی و اصلاح نظام ارزیابی؛ از تشخیص مسئله تا مقابله با تبذیر

در این مسیر، ایجاد رصدخانه سرمایه انسانی در کنار اصلاح نظام ارزیابی عادلانه عملکرد راهبردی است که می‌تواند با استفاده از داده‌های منابع انسانی تصویری واقعی از وضعیت سرمایه انسانی سازمان و طراحی سامانه هشدار زودهنگام برای شناسایی هدررفت سرمایه انسانی و بررسی شاخص‌های سنجش تبذیر سرمایه انسانی با تبذیر ناشی از ساختارها و فرآیندهای سازمانی به مقابله پرداخت تا ضمن حرکت به سمت سلامت سازمانی و حفظ سرمایه دانشی هیچ استعداد، تجربه و ظرفیتی به دلیل مناسبات غیر حرفه‌ای و تصمیم‌های نادرست به هدر نرود.