تنها آسیاب آبی اصفهان در بن‌بست ثبت ملی
باغ‌آسیاب ناژوان با ۱۱ هزار مترمربع وسعت، دو سنگ آسیاب، عمارت اعیانی با تزئینات قاجاری و ثبت ملی که تا سال ۱۳۶۳ فعال بوده و امروز به‌عنوان اثر تاریخی منحصربه‌فرد واجد ارزش است، پس از یک دهه توقف مرمت و نبود بودجه، از شرایط حفاظتی مناسبی برخوردار نیست. کارشناسان معتقدند، با آغاز فصل پاییز و بارش، خطر فروریختن کامل این اثر واجد ارزش تاریخی وجود دارد و حالا باید پرسید ثبت ملی، بدون بودجه، بدون مالک متعهد و بدون متولی پاسخ‌گو چه تضمینی برای حفاظت از میراث ایران ایجاد می‌کند؟
به گزارش خبرنگار ایلنا، وجود زاینده‌رود و عبور آب از طریق مادی‌ها و نهرها در محله‌های اصفهان، این شهر را از دیرباز صاحب آسیاب‌های فراوانی کرده بود که با نیروی آب فعالیت می‌کردند. آسیاب چهارسنگ شیخ‌یوسف، آسیاب چهارسنگ تپه اشرف، آسیاب علیخانیان، آسیاب حسن حاج‌علیشاه، آسیاب کلانتر، آسیاب بیشۀ خلیفه‌گری، آسیاب هزارجریب، آسیاب خان، آسیاب حاج‌رسول روغنی، آسیاب عظیمی، آسیاب ارامنۀ جلفا، آسیاب حاج‌مصطفی حسین‌آبادی و آسیاب فهامی از جمله این آسیاب‌ها بودند که امروز هیچ اثری از آن‌ها نیست. تنها آسیاب پابرجا، آسیاب ناژوان در محلۀ ناژوان است که در خطر تخریب کامل قرار دارد.
فریماه هوشیار، کارشناس ارشد مرمت بناها و بافت‌های تاریخی دربارۀ قدمت باغ‌آسیاب ناژوان به ایلنا گفت: «آسیاب ناژوان مربوط به اواخر دوران قاجار با مساحت 11 هزار متر است؛ اما طبق گفته محلی‌ها و بررسی‌های انجام‌شده و نوع آجرهای به‌کاررفته، شواهد تاریخی از دوران زندیه هم در آن وجود دارد. باغ‌آسیاب ناژوان در دو طبقه و از دو بنای آسیاب و عمارت اعیانی تشکیل شده. قسمت پایین، مربوط به آسیاب بزرگ دوسنگی بوده که دو مجموعه‌سنگ به شکل هم‌زمان گندم و جو را آرد می‌کردند. در این محله درمجموع سه آسیاب فعال بوده که امروز تنها همین آسیاب باقی مانده و چون این محله در قدیم و تا حدودی امروز دارای باغ و اراضی کشاورزی بوده، برای آسیاب کردن گندم و جو کاربرد داشته است. درنهایت این آسیاب تا سال 1363 فعال بوده و سال‌های آخر مجهز به سیستم برق شده و پس‌ازآن دیگر فعالیت نداشته.»
هوشیار درباره مالکیت آسیاب ناژوان توضیح داد: «سال‌ها آسیابان و مالک سرقفلی این آسیاب خانواده رضایی و اصغر رضایی بودند و آسیاب از پدر به پسر ارث رسیده و این خانواده هم‌اکنون نیز مالکان سرقفلی آن هستند و مالک زمین هم خاندان غفوری قزوینی که چند خانه تاریخی در اصفهان دارند. تمامی اراضی بزرگ این محدوده و باغ‌آسیاب متعلق به این خاندان بوده است.»
باغ‌آسیاب ناژوان در ابتدا تنها کارکرد آسیاب داشته و بعد در همان دورۀ قاجار عمارت نیز بر بام آن ساخته شده که کارکرد تفریحی داشته. محوطۀ باغ‌آسیاب نیز دو ورودی دارد، یکی از سمت کوچۀ البرز که مستقیم به اتاق‌های آسیاب منتهی می‌شود و برای ورود کشاورزان بوده و یک در از سمت باغ که برای ورود مهمانان خانواده در نظر گرفته شده که به گفتۀ هوشیار آسیاب قدمت بیشتری دارد و اعیانی مربوط به اواخر دورۀ قاجار است. حرکت و فعالیت سنگ‌های آسیاب از طریق آب مادی فرشادی که از زاینده‌رود منشعب و وارد باغ آسیاب می‌شود بوده.
او دراین‌باره افزود: «در اصفهان آسیاب‌های زیادی وجود داشته. برای مثال در نزدیکی پل خواجو یا در کوچۀ سرآسیاب و محله‌های چرخاب و مارنان که همه از بین رفتند و تنها آسیابی که در شهر اصفهان باقی مانده، آسیاب ناژوان است. این آسیاب بزرگ با کارِ هم‌زمان دو سنگ راندمان بیشتری داشته؛ ضمن اینکه اغلب آسیاب‌ها عمارت و اعیانی نداشتند و باغ‌آسیاب نبودند. آسیاب ناژوان دو انشعاب از مادی فرشادی داشته و آب از یک طرف وارد مجموعه می‌شده و به زیر چرخاب می‌رفته و سنگ هم در اتاق اصلی آسیاب بوده که از طریق نیروی آب و چرخاب به حرکت در‌می‌آمده. آب از طرف دیگر نیز وارد فضای باغ می‌شده. آب مصرفی زیر چرخاب نیز از طریق یک پل وارد باغ می‌شده و باغ را سیراب می‌کرده. اتاق‌های اعیانی در طبقۀ بالا نیز شامل تزئینات شومینه، شومینۀ چوبی، گچ‌بری، سقف لمبه‌کوبی چوبی (که بدون میخ و به روش آلت‌ولغت به هم متصل می‌شود) است. اتاق‌های اعیانی از سه طرف پنجرۀ مشرف به باغ دارد و از پنجرۀ اتاق‌ها نمای زیبایی از اصفهان و کوه پیدا است؛ هرچند ساخت‌و‌سازهای سال‌های اخیر نیز منظر را دستخوش تغییر کرده. مجوز ساخت‌وساز و ارتفاع در اطراف این بنا به‌دلیل ثبت ملی و حریم وجود نداشته؛ اما ازآنجاییکه حرایم اعلام نشده، اجازۀ ساختمان‌سازی و طبقات زیاد پیرامون بنا صادر شده و دید بنا را تا حدودی محدود کرده؛ هرچند هنوز از سمت باغ، چشم‌انداز اصفهان قابل‌مشاهده است.»
به روایت هوشیار بخش زیادی از اراضی و املاک اطراف و مقابل آسیاب نیز قدمت تاریخی دارند و در واقع عمارت‌های مجاور و باغ‌آسیاب در میان بیشۀ صنوبر قرار داشته و در قدیم این محوطه تفریحگاه و محل اسب‌سواری هم بوده و هنوز نیز در این حوالی چند خانه و ملک تاریخی در حال تخریب وجود دارد؛ ازجمله باغ قالی‌بافی. او توضیح داد: «باغ قالی‌بافی نزدیک به محوطۀ آسیاب است و ساختمانش از طبقۀ دوم آسیاب و سمت راست آن نمایان است. طبقۀ بالای باغ قالی‌بافی هم کارکرد پذیرایی و تفریحگاه داشته و طبقۀ پایین آن چندین دار قالی برای زنانی که تمکن مالی نداشتند، نصب بوده. مالکان باغ قالی‌بافی نیز از اقوام خانوادۀ غفوری قزوینی هستند.»
مدیرکل وقت میراث فرهنگی گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان پیشتر اما در 29 آبان 1396 در مصاحبه ای راجع به مرمت این آسیاب اعلام کرده بود: «هماهنگی‌هایی را با سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان انجام دادیم و این بنا به‌زودی احیا و مرمت می‌شود. ازآنجاییکه این بنا مالک شخصی دارد، موانعی داشته که پیگیری شده تا زمینه‌های مرمت آن صورت گیرد و سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان نیز درخواست تأمین بودجه و اعتبار کرده و ما هم کمک می‌کنیم.»
از سال 1396 و 1397 مرمت باغ‌آسیاب ناژوان زیر نظر اداره میراث فرهنگی اصفهان و با بودجه مالک سرقفلی آغاز شد؛ اما در میانه راه و هنگامی که هنوز مرمت تمام نشده بود، متوقف شد و با گذشت یک دهه تا به امروز در وضعیت بلاتکلیفی به سر می‌بَرد. فریماه هوشیار که از یک دهه پیش مسئول مرمت این بنای تاریخی بوده، درباره پروژه مرمت و توقفش این‌طور بیان کرد: «اولین‌بار بنده پیشنهاد مرمت این اثر را با میراث فرهنگی مطرح کردم؛ اما درنهایت اعلام کردند که بودجۀ لازم را ندارند. بعد با صاحب سرقفلی صحبت کردم و تصمیم گرفتیم که با هزینۀ مالکِ سرقفلی، عمارت اعیانی را از خطر تخریب کامل نجات دهیم؛ چون وسعت تخریب زیاد بود. مجوزهای لازم را برای رفع خطر دریافت کردیم. ازآنجاییکه بعضی طاق‌ها به‌طور کامل تخریب شده بود، خاک‌برداری، سبک‌سازی سقف‌ها و استحکام‌بخشی طاق‌ها را انجام دادیم و طاق توسط معمار سنتی زده شد. همچنین بخش‌‍‌هایی که ترک داشت را مرمت کردیم و استحکام‌بخشی ایوان را انجام دادیم. چون فونداسیون طبقۀ بالا چوبی است، آن قسمت را نیز استحکام دادیم؛ ولی بنا در حال نشست هم بود که زیر سقف‌ها جک زدیم و این روند مدت یک سال به طول انجامید و برای ادامۀ کار، مالک اعلام کرد توانایی مالی ندارد و از آن زمان تاکنون بنا در این وضعیت باقی مانده.»
ازآنجاییکه مرمت به‌طور کامل انجام نشده، آسیب جدی‌تر شده و امروز این بنا همچون ساختمان جنگ‌زده فراموش‌شده‌ای است که هر لحظه خطر فررویختن دارد. هوشیار در این‌باره اظهار کرد: «راه‌پله تخریب شده و اتاق و سقف اعیانی بالا که به‌اصطلاح بخش لاکچری بنا محسوب می‌شود، در حال پوسیدگی و تخریب کامل است و با آغاز پاییز و زمستان و پیش‌بینی سال پر‌بارش در اصفهان، فروریختن کامل این بنا حتمی است. گرچه در زمان مرمت، سقف بالا را تخته‌کوبی و سبک‌سازی نیز کردیم، اما سقف نیاز به پوشش کامل دارد. تزئینات بنا، گچ‌بری دیوارها و سقف، همه اورجینال بود؛ ولی امروز تکه‌تکه در حال فروریختن است.»
این مرمتگر خاطرنشان کرد: «در این سال‌ها هیچ اقدام و پیگیری وضعیتی از طرف اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی اصفهان انجام نشد. تمام مالکان نیز سند تک‌برگ دارند و با اظهار ناتوانی در تأمین هزینۀ مرمت هیچ اقدامی نکردند؛ درحالی‌که این اثر ثبت ملی است و مالک ملزم به حفظ بنا است. همچنین میراث فرهنگی هم موظف به رفع خطر و تاحدی مرمت است؛ جدا از اینکه مالک اقدام بکند یا نکند و معنی ثبت ملی همین است. مالکان بیشتر تمایل به فروش ملک دارند؛ حتی چند نفرشان که خارج از کشور هستند، هم سند دارند و هم در ایران وکیل دارند. هرچند بهترین راه برای حفظ این اثر تاریخی ارزشمند و منحصربه‌فرد فروش آن به کسی است که بتواند آن را مرمت و حفظ کند، اما در کوتاه‌مدت اگر این امر میسر نشود، لازم است میراث فرهنگی برای مرمت اضطراری ورود کند.»
سید روح‌الله سیدالعسگری، معاون میراث فرهنگی اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان، در خصوص وضعیت باغ‌آسیاب ناژوان گفت: «چند سال پیش، با نظارت میراث فرهنگی، بخشی از آسیاب مرمت شد؛ اما چالش مهم این بنا، تعدد مالکان آن بود. هرچند بر اساس قانون، مالک یا متولی بنای تاریخی مکلف است بنا را حفظ و حراست نماید. مالکان این بنا نیز می‌توانند به‌آسانی آن را مرمت کنند و به‌دلیل موقعیت این بنا، پس از مرمت نیز امکان بهره‌برداری اقتصادی وجود دارد. در این راستا، میراث فرهنگی اصفهان دو سال پیش مکاتباتی انجام داد تا نسبت به حفظ این بنا به مالکان اخطار دهد؛ اما چون مالکان در خارج از ایران بودند، این امر محقق نشد. یکی از شرکای ورثه نیز طرحی را برای مرمت به کمیتۀ فنی میراث فرهنگی اصفهان ارائه نمود؛ اما شیوۀ مرمت تأیید نشد؛ زیرا بنا تغییر می‌کرد. باتوجه‌به اینکه مرمت این باغ‌آسیاب اعتباری بالغ بر ۲۰ تا ۲۵ میلیارد تومان نیاز دارد، میراث فرهنگی قادر به اختصاص اعتبار نیست.»
وی با تأکید بر اینکه مالکان و متولی این آسیاب نیز طبق قانون و به‌دلیل ثبت ملی بودن اثر، مکلف به حفظ آن هستند، افزود: «در صورتی که مالکان توان مالی ندارند، پیشنهاد می‌شود باتوجه‌به موقعیتی که ملک دارد و وجود سرمایه‌گذرانی که علاقه‌مند هستند در این مکان سرمایه‌گذاری و بنا را احیا کنند، این اثر را به سرمایه‌گذار تحویل دهند و میراث فرهنگی نیز از طرح مرمت استقبال خواهد کرد. از سوی دیگر، درصورتی‌که مالکان املاک تاریخی به‌عمد قصد اهمال در مرمت و حفظ بنا داشته باشند و موجب از بین رفتن آن شوند تا از این طریق بتوانند بعداً در زمین ساخت‌وساز انجام دهند، با اقدام قانونی مواجه خواهند شد.»
سیدالعسگری در خصوص املاک میراثی ثبت ملی که دارای مالک شخصی هستند و با چنین چالش‌هایی مواجه می‌شوند، خاطرنشان کرد: «در این زمینه مشوق‌هایی برای مالکان پیش‌بینی شده است. در صورت مراجعه به قوانین حفظ بافت‌های تاریخی، ملاحظه می‌گردد مواردی مانند معافیت از مالیات، تخفیف در هزینه‌های آب، برق و گاز یا اختصاص مبالغ محدود برای حفظ بنا یا اختصاص مصالح رایگان در نظر گرفته شده است؛ اما چالش عمده دربارۀ املاکی است که کثیرالمالک هستند یا اساساً متولی و مالک مشخصی ندارند تا مراجعه نمایند و به آن‌ها اعتبار اختصاص داده شود یا به سرمایه‌گذار معرفی شوند. در این میان املاکی نیز وجود دارد که به‌دلیل موقعیت منطقه، سرمایه‌گذار برای خرید حاضر نشده و برخی از مالکان نیز اذعان دارند هزینۀ پیگیری و مرمت به‌دلیل شرایط آن بنا صرفۀ اقتصادی ندارد و املاک به همین شکل رها می‌شوند.»
گزارش: شیما خزدوز
