در یک نشست بررسی شد؛
چرا رسانههای ایرانی مرجعیت خود را از دست دادهاند؟
نشست «بحران بیاعتمادی» با سخنرانی دکتر محمدمهدی فرقانی، روزنامهنگار و استاد دانشگاه، فریدون صدیقی، روزنامهنگار و مدرس دانشگاه و جلال خوشچهره، روزنامهنگار و مدرس، در دفتر توسعه آموزش رسانه برگزار شد.
به گزارش خبرنگار ایلنا، محمدمهدی فرقانی استاد علوم ارتباطات و روزنامهنگاری در این نشست با اشاره به اینکه وضعیت موجود رسانه مساعد نیست و با بحران اشتغال در روزنامهنگاری مواجه هستیم، گفت: شاید امروز سختترین کار، روزنامهنگاری است؛ به این جهت که از یک طرف با توقعات روزافزون مخاطب روبهروست و مردم حق دارند که حقیقت را بدانند و حق دسترسی آزادانه به اطلاعات دارند که اصل اولیه روزنامهنگاری است و همچنین مردم حق دسترسی به آرا و عقاید گوناگون برای حقیقت جویی دارند. در این شرایط یا باید میرزابنویس باشیم و آنچه منابع رسمی میگویند را بنویسیم یا اگر دنبال حقیقت هستیم با مشکلات بسیاری مواجه میشویم.
فرقانی با اشاره به اینکه بحران بیاعتمادی بحثی ۲۰۰ ساله در ایران و موضوعی جهانی است، گفت: در کشور ما این وضعیت بغرنجتر و پیچیدهتر است. اعتماد یکی از مهمترین و اصلیترین مؤلفههای سرمایه اجتماعی است. در جامعه ما از قبل از انقلاب مشروطه تا امروز سرمایه اجتماعی پایین بوده و علت آن این است که در بیشتر موارد، منافع مردم و حکومت یکسان نبوده است. این دوگانه دولت ـ ملت مگر در مقاطعی خاص از آغاز تاریخ ایران وجود داشته است. این در حالی است که اعتماد، مهمترین سرمایه هر جامعه است. امروز صحبت از مرجعیت رسانه میشود. ما نمیتوانیم هیچ مرجعیتی در هیچ زمینهای نداشته باشیم، ولی فکر کنیم فقط باید مرجعیت رسانه داشته باشیم.
وی افزود: مرجعیت رسانه به اقتدار ملی و اقتدار حکومت، نه صرفاً قدرت آن، برمیگردد. مرجعیت به شرایط اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و همچنین پیوند دولت و ملت بستگی دارد. نمیتوانیم در زمینههای دیگر مرجعیت نداشته باشیم و بعد توقع مرجعیت رسانهای داشته باشیم. وقتی این دوگانگی به وجود میآید، بخواهیم یا نخواهیم، اعتماد از مردم سلب میشود.
این استاد ارتباطات و رسانه، تصریح کرد: عمده رسانهها از بودجه دولتی استفاده میکنند و به نهادهایی وابستهاند و مطبوعات هم با نهادهای دولتی سر و سری دارند و اگر نداشته باشد قدرت بقایی نخواهند داشت. در تاریخ ۲۰۰ ساله مطبوعاتیمان هیچگاه فرصت آگاهی ملی را پیدا نکردیم، در شرایط عادی همه مطبوعات مانند هم هستند و در شرایط خاص که تفاوتها باید روشن شود، شاهد هستیم که هیچ تفاوتی وجود ندارد.
فرقانی درباره راهاندازی خبرگزاریهای مختلف در کشور، گفت: فلسفه مجوز دادن به خبرگزاریها این بود که چند خبرگزاری تأسیس شوند تا با یکدیگر رقابت کنند و با زاویه نگاههای متفاوت به مسائل نگاه و آنها را روایت کنند. اما در عمل فقط به دولتیها مجوز داده شد. رسانهها اساسا مستقیم و غیرمستقیم وابستهاند و بیشتر رویکرد مردم سمت شبکههای اجتماعی است که اینها هم سطحی عمل میکنند و مردم به پاره های اطلاعات دست پیدا میکنند و به شناخت و آگاهی دست نمییابند.
وی تصریح کرد: وظیفه اصلی مطبوعات فقط انتشار خبر نیست، بلکه وظیفه اصلی آنها در زمان حاضر پرداختن به مصاحبههای عمیق و مهمتر از آن راستآزمایی مطالب فضای مجازی و پاسداشت اخلاق حرفهای است. آنچه مسئولیت اجتماعی روزنامهنگار ایجاب میکند، این است که اگر روزنامهنگار براساس مسئولیت اجتماعی خود عمل کند، میتواند اعتماد عمومی را جلب کند. اما در شرایطی که روزنامهنگاری تحت سلطه و نظارت حکومت است و هیچ قانون حمایتکنندهای نداریم، در چنین شرایطی اعتماد، کالایی گمشده در عرصه رسانههاست. در نتیجه، مرجعیت رسانه از داخل به خارج منتقل میشود. وقتی امید به داخل از بین رفته و رسانههای خارجی به مطالبی میپردازند که نیاز خبری مردم را پاسخ میدهند، چنین اتفاقی رخ میدهد.
فرقانی با اشاره به اینکه ما باید به استقلال رسانهها اهمیت بدهیم و رسانهها را به ساختاری حرفهای برسانیم، گفت: این ساختار شامل چهار رکنِ استقلال حرفهای و اقتصادی، اخلاق حرفهای، آموزش تخصصی و تشکلهای صنفی است که از این چهار رکن، تنها آموزش نیمبند آن را داریم. لذا نیاز به قوانین حمایتگرانهای داریم که حقوق روزنامهنگاران را به رسمیت بشناسد. متأسفانه نگاه به روزنامهنگاران یا تبلیغاتی و یا امنیتی است و هیچوقت حقوق روزنامهنگاران برای جستوجو، طرح و انتشار حقیقت به رسمیت شناخته نشده است. اعتماد در شرایط آزادی و استقلال حرفهای شکل میگیرد و ما با فعالیت حرفهای روزنامهنگاری، فرسنگها فاصله مقطعی و تاریخی داریم.
در بخش دیگر این نشست، فریدون صدیقی با انتقاد از تعطیلیهای زیاد کشور، اظهار کرد: از ۳۶۵ روز سال، با احتساب اعیاد و مناسبتها، ۱۶۵ روز تعطیل هستیم و ۲۰۰ روز روزنامهها کار میکنند. به باور من، بالغ بر ۹۵ درصد روزنامهها به یک شکل مینویسند و حرفی برای گفتن ندارند و همانطور که دکتر فرقانی گفتند، مرجعیت خود را هزاران سال است که از دست دادهاند. کاش در روز خبرنگار اجازه میدادند که به اندازه یک روز، آن پنج درصد آزادانه بنویسند.
وی افزود: وضع موجود این گونه است که نه دیده میشویم نه خوانده، و درد میکشیم. روزنامهای باقی نمانده و از بین ماهنامه و هفتهنامه و روزنامه، تعدادی پیرمرد و پیرزن تعدادی از اینها را برمیدارند و مابقی به صورت بستهبندی فروخته میشود. اوایل انقلاب جشنواره مطبوعات برگزار میشد و غرفهها دایر بودند و ... نمایشگاه رفت و چند سالی جشنوارهها برگزار نشد. ما ذره ذره جویده شدیم و خورده شدیم.
وی افزود: وضع موجود این گونه است که نه دیده میشویم نه خوانده، و درد میکشیم. روزنامهای باقی نمانده و از بین ماهنامه و هفتهنامه و روزنامه، تعدادی پیرمرد و پیرزن تعدادی از اینها را برمیدارند و مابقی به صورت بستهبندی فروخته میشود.
صدیقی اظهار داشت: اوایل انقلاب جشنواره مطبوعات برگزار میشد و غرفهها دایر بودند و ... نمایشگاه رفت و چند سالی جشنوارهها برگزار نشد. ما ذره ذره جویده شدیم و خورده شدیم. جامعه در یک زیست معلق است و در رأس این موضوع روزنامهنگاران ایستادهاند. در چنین شرایطی اعتماد بازنمیگردد؛ زیرا عقل در زیست معلق، تعطیل میشود. کسی در این شرایط فکر نمیکند. در شرایط موجود، تنها روزنامهای که از درد مردم میگوید، از واقعیتهای سیاست خارجی میگوید، از گرانی میگوید، از سفرههای خالی مردم میگوید، از مشکلات سیاسی میگوید و از آینده که چگونه باید باشد، رئیسجمهور است.
جلال خوشچهره هم اظهار کرد: در زمان حاضر، یک رابطه دیالکتیک بین ساختار رسانهای موجود با حاکمیت وجود دارد. ما مشکل بزرگی داریم و آن مشکل ساختاری در رسانههاست. بعد از تعطیلی مطبوعات، رسانههای ما در مناقصه برخی افراد قرار گرفت. در آن زمان فردی بود که ۴۰ روزنامه را کرایه کرده و برای محتوا کپی پیست از مطالب میکردند.
خوشچهره گفت: خبرنگار برای این رسانهها بیارزش است و حقوق کمی هم به خبرنگاران و روزنامه نگاران میدهند و عمده خبرنگاران و روزنامهنگاران زن، دورکاری میکنند. این بیمحلی به رسانهها به دلیل این است که مردم مصرفگرا شدهاند؟ من این را قبول ندارم. اما آیا واشنگتن پست مخاطبان خود را از دست داده است؟ ما اعتماد خود را از دست دادهایم و مردم اعتمادی به ما ندارند.
وی گفت: در رسانهها فاقد ایدههای قوی هستیم. رسانهها با مرجعیت و مشروعیت و نفوذی که دارند، باید روی نگرش مخاطب مردم کار کنند.
خوشچهره در پایان از استفاده بیرویه از هوش مصنوعی گفت، اظهار کرد: در حال حاضر ما با یک بحران مواجه هستیم. وضعیت ما در رسانهها اعم از مجازی و مکتوب این گونه است که یک کنش عقلانی با لحاظ امنیت ملی حتی برای حاکمیتی، آن را خبر کنیم و گزارش کنیم.
