استفاده از رویکرد عقلانی؛ هنر بزرگ امام خمینی برای حفظ حرکت عظیم اجتماعی مردم

به گزارش ایلنا به نقل از روابط عمومی جهاددانشگاهی، نشست علمی «عقلانیت اجتماعی امام راحل در بیان امام شهید (ره)» به همت مرکز فرهنگی _ دانشجویی امام و انقلاب اسلامی جهاددانشگاهی و با همکاری اداره‌کل روابط عمومی این نهاد با سخنرانی حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمد امیری طیبی استاد حوزه و دانشگاه، دکتر محمود علیگو معاون فرهنگی جهاددانشگاهی و دکتر فریدون محمدی‌فام سرپرست مرکز فرهنگی- دانشجویی امام و انقلاب اسلامی این نهاد و همچنین حضور جمعی از جهادگران و مخاطبان از سراسر کشور به صورت برخط در معاونت فرهنگی این نهاد صبح امروز سه‌شنبه (۱۲ خرداد) برگزار شد. 

در این نشست علمی، حجت‌الاسلام والمسلمین امیری طیبی به ضرورت بازخوانی عقلانیت انقلاب اسلامی اشاره و بیان کرد: بخشی از نسل جوان امروز که تجربه زیسته‌ای از دوران شکل‌گیری انقلاب ندارد، با این تصور مواجه است که انقلاب اسلامی بر پایه یک مأموریت صرفا تاریخی و ایدئولوژیک شکل گرفته و در مواقع تعارض میان این مأموریت و منافع ملی، همواره اولویت را به اهداف ایدئولوژیک می‌دهد. 

وی ادامه داد: نتیجه چنین برداشتی آن است که برخی تصور می‌کنند منافع ملی، رفاه عمومی و نیازهای روزمره جامعه در حاشیه قرار گرفته است. این در حالی است که ما نتوانسته‌ایم عقلانیت پشتیبان حرکت انقلاب را با زبان و ادبیات قابل فهم برای نسل جدید تبیین کنیم. 

این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به برخی برداشت‌ها درباره تحولات و چالش‌های امروز کشور گفت: هنگامی که عقلانیت حاکم بر این مسیر به درستی تبیین نشود، برخی از رخدادها و حتی جنگ‌های جاری نیز با تعابیری همچون «جنگ آخرالزمانی» توصیف می‌شود؛ تعبیری که می‌تواند این ذهنیت را ایجاد کند که در این مسیر، منافع مردم، کشور و زندگی اجتماعی نادیده گرفته می‌شود. 

مقاومت برای تحقق یک زندگی با کیفیت و عزتمندانه

وی با بیان اینکه باید برای نسل جوان روشن شود که این مقاومت و ایستادگی، در نهایت برای تحقق یک زندگی باکیفیت، عزتمندانه و پایدار است، گفت: سؤال بسیاری از جوانان امروز این است که آیا این حضورها و حمایت‌ها برای زندگی است یا در برابر زندگی قرار دارد؟ پاسخ این است که اتفاقاً ما برای زندگی بهتر و باکیفیت‌تر می‌جنگیم. 

این استاد حوزه و دانشگاه افزود: انتخاب موضوع عقلانیت انقلابی صرفاً یک مناسبت‌گرایی در آستانه سالگرد ارتحال امام خمینی (ره) نیست. شرایط کنونی جامعه و تحولات پیش رو، ما را ناگزیر می‌کند که بار دیگر عقلانیت انقلاب اسلامی را از دل اندیشه معمار کبیر انقلاب استخراج و تبیین کنیم. 

 امیری طیبی ادامه داد: حرکت اجتماعی و مقاومت امروز جامعه نیز به همین عقلانیت وابسته است و اگر نتوانیم آن را در لایه عمومی جامعه احیا و بازتولید کنیم، با آسیب‌ها و خطرات جدی مواجه خواهیم شد. 

توجه رهبر شهید به تبیین ابعاد عقلایی اندیشه امام (ره) 

وی با اشاره به نقش رهبر شهید انقلاب اسلامی در تبیین اندیشه امام خمینی (ره) گفت: یکی از شخصیت‌هایی که همواره بر عقلانیت انقلاب تأکید داشت و در تفسیر اندیشه امام نیز بر ابعاد عقلایی آن تمرکز می‌کرد، امام شهید بود. از همین رو تلاش دارم این موضوع را از منظر روایت و تحلیل ایشان مورد بررسی قرار دهیم. 

این استاد حوزه و دانشگاه با انتقاد از برخی روایت‌ها درباره منشأ انقلاب اسلامی گفت: در برخی تحلیل‌ها تلاش می‌شود انقلاب اسلامی محصول صرف کاریزما، احساسات توده‌ای یا رویکردهای پوپولیستی معرفی شود؛ در حالی که این نوع تحلیل‌ها در نقطه مقابل فهم عقلانی از انقلاب قرار دارند و نمی‌توانند واقعیت اجتماعی و انگیزه‌های عمیق مردم در همراهی با انقلاب را تبیین کنند. 

وی در ادامه با اشاره به ضرورت تبیین عقلانیت انقلاب اسلامی در شرایط کنونی اظهار کرد: امروز بیش از گذشته زمان سخن گفتن از عقلانیت انقلاب فرا رسیده است؛ زیرا بسیاری از افرادی که توسعه را صرفاً در جلوه‌های ظاهری، رفاهی و نمایشی آن می‌دیدند، اکنون بهتر می‌توانند مفهوم توسعه پایدار و مبانی عقلانی آن را درک کنند. 

بازخوانی اندیشه امام (ره) یک ضرورت اجتماعی و فکری است

حجت الاسلام والمسلمین امیری طیبی با بیان اینکه نباید مباحث مربوط به امام خمینی (ره) به برنامه‌های صرفاً مناسبتی و تشریفاتی محدود شود، تأکید کرد: بازخوانی اندیشه امام (ره) یک ضرورت اجتماعی و فکری است و باید با نگاه مسئله‌محور و متناسب با نیازهای امروز جامعه دنبال شود. 

وی با اشاره به دیدگاه رهبر شهید انقلاب درباره حرکت‌های اجتماعی گفت: از نگاه ایشان حرکت‌های اجتماعی در آغاز بر پایه احساسات و عواطف عمومی شکل می‌گیرند و همین احساسات موتور محرک آن‌هاست، اما اگر در کنار این احساسات، عقلانیت تولید نشود، با فروکش کردن هیجانات، آن حرکت اجتماعی نیز تضعیف خواهد شد و حتی ممکن است به مسیری کاملاً متفاوت از اهداف اولیه خود کشیده شود. 

وی ادامه داد: نمونه‌های تاریخی متعددی در این زمینه وجود دارد. انقلاب فرانسه با هدف مقابله با سلطنت شکل گرفت، اما در نهایت بار دیگر به سلطنت انجامید. در نهضت مشروطه ایران نیز مردم برای مقابله با استبداد قیام کردند، اما نتیجه نهایی به شکل‌گیری نوع دیگری از استبداد منجر شد. علت این انحراف‌ها آن بود که برای موج‌های اجتماعی ایجادشده، عقلانیت لازم تولید نشد. 

هنر بزرگ امام (ره) برای حفظ حرکت عظیم اجتماعی مردم

این استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: هنر بزرگ امام خمینی (ره) آن بود که در کنار ایجاد یک حرکت عظیم اجتماعی، عقلانیت لازم برای هدایت و حفظ آن را نیز طراحی کرد تا انقلاب اسلامی از مسیر اصلی خود خارج نشود و دچار سرنوشت برخی انقلاب‌های تاریخی نشود. 

وی یکی از مهم‌ترین جلوه‌های این عقلانیت را نظریه «نظام انقلابی» دانست و گفت: این نظریه که در بیانیه گام دوم انقلاب نیز مورد تأکید قرار گرفته، تلاشی برای ایجاد تعادل میان نهادگرایی و انقلابی‌گری است. 

 امیری طیبی در ادامه تصریح کرد: یک سوی افراط، انقلابی‌گریِ رها از ساختار و نهاد است؛ رویکردی که همه نهادهای قانونی و حاکمیتی را بی‌اعتبار می‌داند و نسبت به مجلس، دولت، قوه قضائیه و سایر ساختارهای رسمی بدبین است. در مقابل، سوی دیگر گرفتار محافظه‌کاری و دور شدن از روحیه تحول‌خواهی است. 

وی افزود: امام خمینی (ره) و رهبر شهید انقلاب همواره بر حفظ چارچوب‌های قانونی و نهادهای حاکمیتی تأکید داشته‌اند و این مسئله بخشی از عقلانیت حاکم بر نظام انقلابی است. بر همین اساس، مدیریت مسائل و بحران‌های اجتماعی باید از طریق نهادهای رسمی و مسئول دنبال شود و نه از مسیر اقدامات خارج از ساختارهای قانونی. 

دو رکن نظریه نظام انقلابی

این استاد حوزه و دانشگاه بیان کرد: نظریه نظام انقلابی در واقع تلاشی برای حفظ پویایی و روحیه تحول‌خواهی انقلاب در کنار تقویت نهادهای رسمی و قانونی کشور است؛ مسئله‌ای که امروز نیز از مهم‌ترین نیازهای جامعه به شمار می‌رود. 

حجت الاسلام والمسلمین دکتر امیری طیبی با اشاره به نظریه «نظام انقلابی» به‌عنوان یکی از جلوه‌های عقلانیت انقلاب اسلامی اظهار کرد: در این نظریه، انقلابی‌گری به معنای مطالبه‌گری و آرمان‌خواهی همواره زنده و جاری است، اما هیچ‌گاه به بی‌اعتبارسازی نهادهای حاکمیتی منجر نمی‌شود. 

وی افزود: رهبر شهید انقلاب در بحث «آتش به اختیار» نیز فرض را بر اختلال برخی قرارگاه‌های مرکزی گذاشته‌اند، اما این به معنای نفی ساختارها و نهادهای رسمی نیست. در مقابل، تفریط نیز آن است که نهادگرایی به ابزاری برای مهار کامل روحیه انقلابی تبدیل شود. نظریه نظام انقلابی تلاش می‌کند میان این دو سر طیف تعادل برقرار کند. 

مهمترین معماری عقلانی امام (ره) 

حجت الاسلام والمسلمین دکتر امیری طیبی ادامه داد: یکی از مهم‌ترین معماری‌های عقلانی امام خمینی (ره) آن بود که پس از عبور از موج اولیه انقلاب، اجازه نداد این حرکت اجتماعی به ضد خود تبدیل شود، با آرمان‌هایش بیگانه گردد یا به سمت بی‌نظمی و آنارشیسم حرکت کند. در این الگو، هم نهادهای رسمی حفظ می‌شوند و هم اصول و آرمان‌های انقلاب زنده می‌مانند. 

وی با اشاره به بیانات رهبر شهید انقلاب درباره مبانی عقلانیت امام خمینی (ره) گفت: از منظر ایشان، دو رکن اساسی عقلانیت امام، «ولایت فقیه» و «استقلال فقیه» است؛ دو مفهومی که باید بار دیگر مورد بازخوانی و تبیین قرار گیرند. 

این استاد حوزه و دانشگاه در تبیین نسبت ولایت و مردم‌سالاری اظهار کرد: در نگاه رایج، غدیر معمولاً به عنوان عید ولایت معرفی می‌شود، اما رهبر شهید انقلاب از غدیر به عنوان «عید دخالت اراده مردم در امر سیاست» یاد می‌کنند. این برداشت می‌تواند در فهم صحیح ولایت فقیه نیز راهگشا باشد. 

وی افزود: اگر ولایت صرفاً به معنای یک نظام دستوری و آمریت فهم شود، ممکن است برخی به اشتباه آن را با دیکتاتوری یکسان بدانند؛ در حالی که ولایت فقیه در اندیشه امام خمینی (ره) سازوکاری است که اجازه نمی‌دهد هیچ اراده‌ای بالاتر از اراده مردم قرار گیرد. 

حجت الاسلام والمسلمین امیری طیبی با اشاره به سابقه تاریخی حکومت در ایران گفت: کشور ما قرن‌ها تحت حاکمیت الگوی سلطنت اداره می‌شد؛ الگویی که در آن گروهی خود را ولی‌نعمت مردم می‌دانستند و برای جامعه تصمیم می‌گرفتند. امام خمینی (ره) با طرح نظریه ولایت فقیه تلاش کرد این چرخه تاریخی را بشکند و از حاکم شدن اراده‌های فردی و طبقاتی بر سرنوشت مردم جلوگیری کند. 

وی ادامه داد: برخی جریان‌های سیاسی، مردم را صرفاً ارباب‌رجوعی می‌بینند که باید برای آنان خدمات ارائه شود و از طریق ساختارهای اداری مدیریت شوند. برخی دیگر نیز اگرچه از مردم سخن می‌گویند، اما در عمل آنان را ابزاری برای پیشبرد اهداف خود قرار می‌دهند. وجه مشترک هر دو نگاه این است که از موضع بالا به مردم می‌نگرند و برای آنان نسخه می‌پیچند. 

جایگاه مردم به مثابه امت مبعوث در نگاه امام (ه) 

این استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: در اندیشه امام خمینی (ره)، مردم «امت مبعوث» هستند؛ یعنی مردمی که دارای نقش، اراده و مسئولیت اجتماعی‌اند. این نگاه در نقطه مقابل دیکتاتوری نخبگان و خواص قرار دارد و ولایت فقیه نیز سازوکاری برای صیانت از همین نقش‌آفرینی مردمی است. 

وی در ادامه با اشاره به برخی تحولات تاریخی معاصر گفت: در نهضت تنباکو، مشروطه و ملی شدن صنعت نفت، هر جا روحانیت توانست مردم را به صحنه بیاورد، اراده عمومی جامعه به ظهور رسید و دستاوردهای مهمی حاصل شد، اما هرگاه این پیوند میان رهبری دینی و مردم تضعیف یا حذف شد، زمینه برای انحراف حرکت‌ها و بازگشت استبداد یا شکل‌گیری کودتا فراهم شد. 

امیری طیبی بیان کرد: از این منظر، ولایت فقیه نه محدودکننده اراده مردم، بلکه تضمین‌کننده حضور و اثرگذاری اراده عمومی در عرصه سیاست و اداره جامعه است. 

ولایت فقیه راهبرد امام برای حاکم کردن اراده مردم

وی با اشاره به مبانی عقلانیت در اندیشه امام خمینی (ره) گفت: رهبر شهید انقلاب، ولایت فقیه و استقلال ملی را از مهم‌ترین مظاهر عقلانیت امام معرفی می‌کنند؛ مفاهیمی که نقش اساسی در شکل‌گیری و استمرار انقلاب اسلامی داشته‌اند. 

این استاد حوزه و دانشگاه گفت: نظریه ولایت فقیه محصول یک فرآیند فکری و اجتماعی بلندمدت بود، امام خمینی (ره) حدود ۱۵ سال این نظریه را در فضای نخبگانی و علمی، به‌ویژه در قالب درس‌های خارج فقه، پرورش داد و سپس آن را به ادبیات عمومی جامعه منتقل کرد تا به یک باور اجتماعی تبدیل شود. 

حجت الاسلام والمسلمین دکتر امیری طیبی افزود: نتیجه این فرآیند آن بود که پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مردمی که تجربه‌ای از مشارکت سیاسی و تعیین سرنوشت خود نداشتند، در فاصله‌ای کوتاه در چندین انتخابات مهم حضور یافتند؛ از همه‌پرسی جمهوری اسلامی گرفته تا انتخاب خبرگان تدوین قانون اساسی و تصویب قانون اساسی. این تحول نشان می‌دهد که امام توانست مفاهیم دینی را به گونه‌ای در بستر اجتماعی جامعه نهادینه کند که مردم خود به پاسداران حق تعیین سرنوشت خویش تبدیل شوند. 

وی تصریح کرد: از منظر رهبر شهید انقلاب، امام (ره) با نظریه ولایت فقیه علاوه بر حفظ جنبه‌های اسلامی و آرمانی انقلاب، از اینکه اراده‌ای فراتر از اراده مردم بر جامعه حاکم شود و انقلاب از مسیر اصلی خود فاصله بگیرد، مانع شد. 

این استاد حوزه و دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود به مفهوم استقلال ملی پرداخت و گفت: در برخی نظریه‌های توسعه، استقلال ملی ارزش مطلوبی تلقی نمی‌شود؛ زیرا معتقدند استقلال کامل به انزوا می‌انجامد و در جهان امروز که مبتنی بر تعامل و وابستگی‌های متقابل است، کشورها ناگزیرند بخشی از خواست و اراده دیگران را بپذیرند. 

وی افزود: از این منظر، برخی تصور می‌کنند استقلال با توسعه و تعامل بین‌المللی در تعارض است، اما واقعیت این است که استقلال به معنای قطع ارتباط با جهان نیست، بلکه به معنای توانایی تصمیم‌گیری مستقل و حفظ اختیار ملی در تعاملات بین‌المللی است. 

حجت الاسلام والمسلمین دکتر امیری طیبی به برخی دیدگاه‌های اقتصادی درباره خودکفایی و وابستگی به واردات اشاره و اظهار کرد: گاهی این‌گونه القا می‌شود که تولید داخلی برخی کالاها فاقد توجیه اقتصادی است و واردات می‌تواند با هزینه کمتری نیاز کشور را تأمین کند، اما مسئله استقلال صرفا یک محاسبه اقتصادی کوتاه‌مدت نیست، بلکه به حفظ قدرت تصمیم‌گیری و امنیت ملی نیز مربوط می‌شود. 

وی در ادامه با اشاره به برخی روایت‌های تاریخی از دوران پهلوی گفت: یکی از نشانه‌های فقدان استقلال در آن دوره، حاکم شدن نوعی احساس حقارت در برابر قدرت‌های خارجی بود؛ وضعیتی که در آن اراده و تصمیم کشور تحت تأثیر خواست بیگانگان قرار می‌گرفت. 

استقلال ملی از نگاه امام خمینی

این استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: استقلال ملی از نگاه امام خمینی (ره) به معنای آن است که یک ملت بتواند در عرصه منطقه‌ای و جهانی با حفظ عزت و اختیار خود تعامل کند و میزان همکاری، انعطاف و مشارکتش را بر اساس منافع و تصمیمات خود تنظیم کند، نه آنکه دیگران برای او تصمیم بگیرند. 

وی ادامه داد: همان‌گونه که هیچ کشوری در حوزه کالاها و زیرساخت‌های راهبردی، وابستگی کامل را نمی‌پذیرد، در عرصه سیاسی و حکمرانی نیز، حفظ استقلال و قدرت تصمیم‌گیری از الزامات عقلانیت و پیشرفت پایدار به شمار می‌رود. 

 امیری طیبی اظهار کرد: از نگاه امام (ره) کشورهایی به قدرت و اقتدار واقعی دست می‌یابند که بر اراده و تصمیمات خود حاکم باشند و بتوانند مسیر آینده خویش را مستقل از اراده دیگران تعیین کنند. 

احیای باور «ما می‌توانیم»؛ نحستین گام تحقق استقلال ملی

وی افزود: رهبر معظم انقلاب در تبیین عقلانیت امام خمینی (ره) بیان می‌کنند که برای تحقق استقلال ملی، مجموعه‌ای از اقدامات اجتماعی و فرهنگی طراحی شد که نخستین و مهم‌ترین آن، احیای باور «ما می‌توانیم» در جامعه بود. 

امیری طیبی ادامه داد: تا زمانی که یک ملت به توانایی‌های خود باور نداشته باشد، استقلال برای او به یک آرمان دست‌نیافتنی تبدیل می‌شود. اگر جامعه‌ای به این نتیجه برسد که توان تولید، پیشرفت و حل مسائل خود را ندارد، طبیعتاً همواره چشم به بیرون خواهد داشت و استقلال واقعی در آن شکل نخواهد گرفت. 

وی با اشاره به فضای فکری حاکم بر کشور در دوران پیش از انقلاب گفت: در آن دوره، نوعی خودکم‌بینی و وابستگی فکری در بخش‌هایی از ساختار مدیریتی و نخبگانی کشور وجود داشت؛ به‌گونه‌ای که بسیاری از توانمندی‌های داخلی نادیده گرفته می‌شد و توسعه صرفاً در وابستگی به قدرت‌های خارجی معنا پیدا می‌کرد. 

این استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: امام خمینی (ره) تلاش کرد این بنیان روانی و فرهنگی را دگرگون کند و اعتماد به نفس ملی را به جامعه بازگرداند. نتیجه این رویکرد آن بود که ملت ایران به تدریج توانایی‌های خود را باور کرد و در عرصه‌های مختلف علمی، فناوری، صنعتی و دفاعی به دستاوردهای قابل توجهی رسید. 

وی با اشاره به برخی سؤالات و ابهامات درباره کارآمدی حکمرانی دینی گفت: بخشی از این پرسش‌ها ناظر به این است که چرا پس از گذشت چند دهه از انقلاب اسلامی، هنوز برخی اهداف به‌طور کامل محقق نشده‌اند. در پاسخ باید توجه داشت که شکل‌دهی به نرم‌افزارهای اجتماعی و تحول در فرهنگ عمومی، فرآیندی زمان‌بر است و پیش از هر چیز نیازمند تغییر در باورها و نگرش‌های جامعه است. 

ارتقای سطح خودباوری از مهم‌ترین دستاوردهای انقلاب اسلامی

وی افزود: یکی از مهم‌ترین دستاوردهای انقلاب اسلامی، ارتقای سطح خودباوری در جامعه است. امروز بخش قابل توجهی از مردم ایران با وجود همه فشارها و تهدیدهای خارجی، به توانایی‌های ملی خود اعتماد دارند و این تحول، نتیجه یک فرآیند عمیق فرهنگی و اجتماعی است. 

وی در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به حضور نسل جوان در عرصه‌های مختلف کشور اظهار کرد: مشاهده روحیه اعتماد به نفس، مسئولیت‌پذیری و هویت‌خواهی در میان نسل جوان نشان می‌دهد که این باور در لایه‌های مختلف جامعه نهادینه شده است و همین مسئله از مهم‌ترین دستاوردهای فرهنگی انقلاب اسلامی به شمار می‌رود. 

این استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: امام خمینی (ره) جامعه‌ای را که در مقاطعی گرفتار احساس ناتوانی و وابستگی بود، به جامعه‌ای تبدیل کرد که به ظرفیت‌های خود ایمان دارد و می‌تواند در برابر چالش‌های بزرگ ایستادگی کند. 

وی بیان کرد: رهبر شهید انقلاب نیز همواره بر همین ظرفیت‌های داخلی و توانمندی‌های نخبگان تأکید داشته‌اند و با معرفی دستاوردهای علمی، صنعتی و فناوری کشور، تلاش کردند روحیه «ما می‌توانیم» را در جامعه تقویت کنند؛ زیرا این باور، یکی از مهم‌ترین پیش‌شرط‌های تحقق استقلال و پیشرفت پایدار است. 

حجت الاسلام والمسلمین دکتر امیری طیبی در ادامه با اشاره به الزامات تحقق استقلال ملی اظهار کرد: بازگشت باور «ما می‌توانیم» به جامعه، تنها یک شعار نبود، بلکه تلاشی برای احیای اعتماد به نفس ملی و ایجاد این باور بود که ملت ایران توانایی اثرگذاری بر معادلات منطقه‌ای و جهانی را دارد. 

وی افزود: جامعه‌ای که به توانمندی‌های خود ایمان داشته باشد، خود را ناگزیر از حل شدن در نظم مسلط جهانی نمی‌بیند و می‌تواند مسیر مستقل خود را دنبال کند. امام خمینی (ره) با تکیه بر همین منطق، نوعی مزیت قدرتی برای جامعه ایجاد کردند تا مردم باور کنند که قادرند در تعیین سرنوشت خود و حتی در تحولات فراتر از مرزهای ملی نقش‌آفرین باشند. 

تبدیل مقاومت به یک نرم‌افزار اجتماعی و فرهنگ عمومی توسط امام (ره) 

این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: دومین مؤلفه‌ای که امام راحل برای تحقق استقلال ملی بر آن تأکید داشت، تبدیل کردن مقاومت به یک نرم‌افزار اجتماعی و سپس به یک فرهنگ عمومی بود. مقاومت در ساده‌ترین تعریف، به معنای نپذیرفتن غلبه اراده دیگران بر اراده یک ملت است. 

وی تصریح کرد: از منظر امام خمینی (ره)، استقلال بدون مقاومت امکان تحقق ندارد. اگر ملتی بخواهد اراده و هویت مستقل خود را حفظ کند، ناگزیر باید در برابر فشارها و تحمیل‌های بیرونی ایستادگی کند و از حق انتخاب و تصمیم‌گیری خود صیانت کند. 

این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به رویکردهای مختلف در مواجهه با قدرت‌های جهانی گفت: برخی معتقدند امکان پیروزی در برابر قدرت‌های بزرگ وجود ندارد و از این‌رو مقاومت را صرفاً ابزاری برای کسب امتیاز در مذاکرات می‌دانند. گروهی دیگر بر ترکیب مذاکره و مقاومت تأکید می‌کنند، اما نگاه سومی نیز وجود دارد که بر حفظ اراده مستقل و پافشاری بر آن استوار است و معتقد است اگر یک ملت بتواند بر اراده خود پایبند بماند، به تدریج این اراده به یک واقعیت تثبیت‌شده در نظام بین‌الملل تبدیل خواهد شد. 

وی افزود: آنچه امروز در رفتار و روحیه عمومی مردم ایران مشاهده می‌شود، نشان‌دهنده نهادینه شدن فرهنگ مقاومت در بخش قابل توجهی از جامعه است. این روحیه را می‌توان در نحوه مواجهه مردم با تهدیدها، فشارها و بحران‌ها مشاهده کرد؛ جایی که به جای عقب‌نشینی، بر استمرار حضور و ایستادگی تأکید می‌شود. 

مقاومت، یکی از مهم‌ترین مهندسی‌های اجتماعی امام خمینی (ره) 

 امیری طیبی با بیان اینکه مقاومت یکی از مهم‌ترین مهندسی‌های اجتماعی امام خمینی (ره) بود، اظهار کرد: امام برای آنکه استقلال ملی به یک واقعیت اجتماعی تبدیل شود، مقاومت را از سطح یک راهبرد سیاسی به سطح یک فرهنگ عمومی ارتقا داد و آن را در لایه‌های مختلف جامعه نهادینه کرد. 

وی تأکید کرد: مقاومت در اندیشه امام صرفاً به حوزه نظامی محدود نمی‌شود. همان‌گونه که تهدیدها و چالش‌های امروز ماهیتی ترکیبی دارند، مقاومت نیز باید ابعاد مختلفی داشته باشد و عرصه‌های اقتصادی، فرهنگی، رسانه‌ای، اجتماعی و سیاسی را در بر گیرد. 

این استاد حوزه و دانشگاه افزود: در شرایطی که جوامع با جنگ‌های ترکیبی و چندلایه مواجه هستند، حفظ استقلال و هویت ملی تنها از مسیر تقویت فرهنگ مقاومت و افزایش تاب‌آوری اجتماعی امکان‌پذیر خواهد بود؛ رویکردی که امام خمینی (ره) از نخستین سال‌های نهضت اسلامی بر آن تأکید داشت. 

حجت الاسلام والمسلمین دکتر امیری طیبی با اشاره به مؤلفه‌های تحقق استقلال ملی در اندیشه امام خمینی (ره) اظهار کرد: مقاومت به عنوان یک راهبرد اجتماعی زمانی اثربخش خواهد بود که با تقویت توان دفاعی کشور همراه شود. از همین رو یکی از اقدامات مهم در مسیر استقلال، ارتقای بنیه دفاعی و ایجاد ظرفیت‌های بازدارندگی بود. 

وی افزود: در سال‌های ابتدایی دفاع مقدس، کشور با محدودیت‌های گسترده در حوزه تجهیزات و امکانات دفاعی مواجه بود، اما به تدریج با تکیه بر توان داخلی، الگوهای جدیدی در حوزه دفاعی شکل گرفت و ظرفیت‌های آفندی و پدافندی کشور توسعه یافت. 

وی ادامه داد: در دنیای امروز، کشورها برای حفظ استقلال و امنیت خود ناگزیر از برخورداری از توان دفاعی متناسب با تهدیدها هستند و این مسئله بخشی از عقلانیت راهبردی در حفظ منافع ملی به شمار می‌رود. 

توجه ویژه امام (ره) به تبیین و آگاهی‌بخشی عمومی

این استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه خودباوری، مقاومت و توان دفاعی سه گام مهم در تحقق استقلال ملی هستند، تصریح کرد: با این حال یکی از ویژگی‌های خاص انقلاب اسلامی، توجه امام خمینی (ره) به مسئله تبیین و آگاهی‌بخشی عمومی بود. 

این استاد حوزه و دانشگاه گفت: امام راحل از آغاز نهضت، محور حرکت خود را بر گفت‌وگو با مردم قرار داد، ایشان به جای تکیه بر احزاب، کانون‌های قدرت یا گروه‌های خاص، مستقیماً با توده‌های مردم سخن گفت و تلاش کرد آگاهی عمومی را ارتقا دهد. 

وی با اشاره به نقش تبیین در شکل‌گیری حرکت‌های اجتماعی افزود: رهبر شهید انقلاب نیز بر این نکته تأکید دارند که هر تحول اجتماعی از یک بیداری و رستاخیز درونی آغاز می‌شود و سپس به یک حرکت عمومی و اجتماعی تبدیل می‌شود. این فرآیند بدون ارتباط مستمر با مردم و انتقال مفاهیم و اهداف نهضت امکان‌پذیر نیست. 

حجت الاسلام والمسلمین دکتر امیری طیبی اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین جلوه‌های عقلانیت امام راحل، آن بود که مردم را در موضوعاتی که باید از آن آگاه می‌شدند، با زبان مناسب و در زمان مناسب در جریان امور قرار می‌داد. این ارتباط مستمر موجب می‌شد جامعه درک روشن‌تری از مسائل و تحولات داشته باشد. 

وی ادامه داد: به نظر می‌رسد یکی از نیازهای امروز جامعه نیز همین مسئله است؛ یعنی ایجاد توازن میان ملاحظات امنیتی و ضرورت گفت‌وگو و تبیین برای افکار عمومی. جامعه‌ای که اطلاعات لازم را دریافت نکند، به مرور دچار نگرانی، ابهام و احساس غافلگیری خواهد شد. 

گسترش ادبیات انقلاب در کوتاه‌ترین زمان ممکن

این استاد حوزه و دانشگاه گفت: امام خمینی (ره) سال‌ها برای تبیین و اقناع افکار عمومی وقت صرف کرد و شبکه گسترده‌ای برای انتقال پیام‌ها و مفاهیم نهضت شکل گرفت. همین مسئله سبب شد ادبیات انقلاب در کوتاه‌ترین زمان ممکن در میان اقشار مختلف جامعه گسترش یابد. 

وی افزود: بسیاری از مردم در دوران نهضت، انتقال و انتشار پیام‌ها و سخنان امام (ره) را بخشی از مبارزه خود می‌دانستند و همین شبکه ارتباطی گسترده، نقش مهمی در فراگیر شدن گفتمان انقلاب اسلامی ایفا کرد. 

حجت الاسلام والمسلمین دکتر امیری طیبی با اشاره به برخی تحلیل‌های سیاسی درباره انقلاب اسلامی تصریح کرد: موفقیت انقلاب در جلب مشارکت عمومی، نتیجه یک فرآیند طولانی آگاهی‌بخشی و اقناع اجتماعی بود؛ فرآیندی که موجب شد مردم به بازیگران اصلی تحولات سیاسی و اجتماعی تبدیل شوند. 

وی بیان کرد: تجربه انقلاب اسلامی نشان می‌دهد که تبیین، آگاهی‌بخشی و گفت‌وگوی مستمر با مردم نه یک اقدام تبلیغاتی، بلکه یکی از ارکان عقلانیت اجتماعی و از مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری و استمرار حرکت‌های بزرگ مردمی است. 

استقامت، آخرین پایه عقلانیت در مسیر تحقق استقلال ملی در اندیشه امام (ره) 

امیری طیبی با اشاره به مؤلفه استقامت در اندیشه امام خمینی (ره) اظهار کرد: آخرین پایه عقلانیت در مسیر تحقق استقلال ملی در اندیشه امام راحل، استقامت است؛ مفهومی که فراتر از مقاومت قرار می‌گیرد و به پایداری بر اصول و آرمان‌ها تا رسیدن به نتیجه نهایی اشاره دارد. 

وی افزود: مقاومت، ایستادگی در برابر فشارها و تهدیدهاست اما استقامت به معنای استمرار این مسیر تا تحقق اهداف و آرمان‌های تعیین‌شده است. در بسیاری از حرکت‌های تاریخی نیز پیروزی نهایی زمانی حاصل شده که مقاومت با استقامت همراه بوده است. 

 امیری طیبی ادامه داد: گاهی در ادبیات سیاسی و اجتماعی، مفهوم مقاومت بیش از استقامت مورد توجه قرار گرفته است؛ در حالی که از منظر امام خمینی (ره)، استقامت همان عنصر آرمانی و افق‌ساز است که حرکت اجتماعی را به سمت تحقق اهداف بلندمدت هدایت می‌کند. 

وی تصریح کرد: یکی از پرسش‌های رایج در افکار عمومی این است که دوره‌های دشوار و برهه‌های حساس چه زمانی پایان می‌یابد. پاسخ این پرسش را باید در مفهوم استقامت جست‌وجو کرد؛ زیرا در این نگاه، استمرار مسیر تا دستیابی به اهداف و رفع موانع، بخشی از منطق حرکت اجتماعی محسوب می‌شود. 

این استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه امام خمینی (ره) مجموعه‌ای از عناصر عقلانی را برای تثبیت استقلال ملی طراحی کرد، گفت: بازگرداندن باور «ما می‌توانیم»، نهادینه کردن فرهنگ مقاومت، تقویت توان دفاعی کشور، تبیین و آگاهی‌بخشی مستمر و در نهایت استقامت، پنج پایه اصلی این منظومه فکری را تشکیل می‌دهند. 

وی افزود: این مؤلفه‌ها در کنار دو رکن اساسی ولایت فقیه و نظریه نظام انقلابی، چارچوب عقلانیتی را شکل دادند که توانست انقلاب اسلامی را از خطر فاصله گرفتن از آرمان‌های اولیه خود حفظ کند. 

حجت السلام والمسلمین دکتر امیری‌طیبی اظهار کرد: اگر امروز انقلاب اسلامی پس از گذشت چند دهه همچنان بر اصول و آرمان‌های بنیادین خود از جمله استقلال، عدالت و مردم‌سالاری دینی تأکید دارد، بخشی از این پایداری به دلیل همین معماری عقلانی است که امام خمینی (ره) در متن انقلاب طراحی و نهادینه کرد. 

وی در پایان سخنانش با انتقاد از برخی تحلیل‌هایی که انقلاب اسلامی را صرفا محصول کاریزما یا رفتارهای پوپولیستی می‌دانند، گفت: تقلیل یک حرکت اجتماعی گسترده و ماندگار به چنین تحلیل‌هایی نادیده گرفتن لایه‌های عمیق عقلانیت و اندیشه‌ای است که در شکل‌گیری و استمرار انقلاب اسلامی نقش داشته است. 

لازم به ذکر است؛ در پایان این نشست، بخش پرسش و پاسخ با حضور استادان، پژوهشگران و شرکت‌کنندگان برگزار شد و حاضران پرسش‌ها و دیدگاه‌های خود را درباره مباحث مطرح‌شده ارائه کردند.