«پروین» زیر ذرهبین نقد؛ از روایت زندگی شاعر تا بازخوانی جایگاه زنان در تاریخ ادبیات ایران
در ادامه سلسلهنشستهای فصل پنجم رویداد «نقدوتماشا» با محوریت فیلمهایی درباره زندگی نویسندگان و چهرههای ادبی جهان با عنوان «سینمای زندگی»، فیلم «پروین» ساختۀ «محمدرضا ورزی» به نمایش درآمد و سپس در حضور علاقهمندان، با اجرای «مجید اسطیری» و نقد «محمد صابری» مورد بررسی قرار گرفت. محمدرضا شریفینیا، تهیهکننده و بازیگر فیلم پروین، نیز به عنوان مهمان ویژه برنامه، درباره روند شکلگیری فیلم و برخی تصمیمهای روایی آن توضیحاتی ارائه کرد.
به گزارش ایلنا، مجید اسطیری در آغاز نشست ضمن قدردانی از همکاری عوامل برای فراهم شدن امکان نمایش فیلم، از نقش محمدرضا شریفینیا در تحقق اکران «پروین» یاد کرد و این فرصت را برای گفتوگو پیرامون زندگی یکی از مهمترین شاعران معاصر ایران مغتنم دانست.
محمد صابری نیز ضمن اشاره به سابقه و جایگاه شریفینیا در سینمای ایران، او را فراتر از یک بازیگر و از چهرههای مؤثر در شکلگیری خاطرات سینمایی چند نسل توصیف کرد.
«پروین»، یکی از موفقترین فیلمهای پرتره درباره چهرههای فرهنگی ایران
محمد صابری در تحلیل فیلم، «پروین» را از موفقترین آثار ساختهشده در ژانر فیلمهای پرتره درباره شخصیتهای فرهنگی ایران دانست و گفت پرداخت سینمای ایران به زندگی مفاخر ادبی و هنری بسیار محدود بوده و همین مسئله، اهمیت ساخت چنین آثاری را دوچندان میکند.
او با اشاره به عنوان اولیه فیلم، «معجزه پروین»، توضیح داد این تعبیر در ماندگاری شعر پروین اعتصامی، با وجود تردیدها و مخالفتهای تاریخی، به عنوان «معجزه» ریشه دارد.
به باور صابری، فیلم تلاش کرد علاوه بر مرور زندگی پروین اعتصامی، تصویری از جایگاه یک زن شاعر در یک بستر مردانه ارائه دهد؛ رویکردی که در برخی بخشها، از جمله نمایش شب شعرها یا مواجهه شخصیت اصلی با محدودیتهای اجتماعی، موفق عمل کرده است.
نقد ساختار روایی؛ وقتی پژوهش بر قصه غلبه میکند
منتقد نشست در ادامه، یکی از نقاط قابل بحث فیلم را غلبه نگاه پژوهشمحور بر روایت سینمایی دانست. او معتقد بود محمدرضا ورزی در مقام پژوهشگر تاریخی، اطلاعات و جزئیات متعددی را وارد روایت کرد اما این وفاداری به دادههای تاریخی، در برخی لحظات به انسجام دراماتیک اثر آسیب زده است.
به گفته صابری، مسئله ازدواج پروین اعتصامی و شکست آن میتوانست به عنوان یکی از مهمترین نقاط عطف شخصیت، پرداخت عمیقتری در فیلم داشته باشد. او تأکید کرد که روند پذیرش این ازدواج و کشمکشهای ذهنی شخصیت اصلی، در روایت کمتر دیده میشود و همین موضوع از تأثیرگذاری بحرانهای زندگی شخصیت میکاهد.
نقش خانواده در موفقیت پروین اعتصامی
مجید اسطیری در بخشی از نشست، با مقایسه فیلم «پروین» با دیگر آثار مرتبط با زندگی نویسندگان و شاعران، به تفاوت مهمی اشاره کرد: نبودِ مخالفت خانوادگی با رشد و فعالیت ادبی شخصیت اصلی.
او این همراهی خانواده را یکی از وجوه کمتر دیدهشدۀ تاریخ اجتماعی ایران دانست و آن را نشانهای از فضای فرهنگی متفاوت خانواده پروین اعتصامی توصیف کرد.
در پاسخ، محمد صابری نیز تأکید کرد نقش پدر و مادر پروین در شکلگیری شخصیت ادبی او انکارناپذیر است و فیلم توانسته تا حدودی این پشتوانۀ فرهنگی را بازنمایی کند.
در بخش پرسش و پاسخ، برخی حاضران معتقد بودند فیلم بیش از آنکه وارد جزئیات شود، به ارائه کلیات زندگی پروین پرداخته است. از نگاه آنان، پرداخت عمیقتر به برخی بزنگاههای شخصی و اجتماعی میتوانست تصویر کاملتری از این شاعر ارائه کند.
محمد صابری در واکنش به این نقد، تفاوت نگاه پژوهشگر و هنرمند را در توجه به جزئیات دانست و گفت روایت سینمایی زمانی تأثیرگذار میشود که بتواند جزئیات زندگی را به عناصر دراماتیک تبدیل کند.
محمدرضا شریفینیا: «معجزه پروین» به دلیل جایگاه استثنایی اوست
محمدرضا شریفینیا در بخش پایانی نشست، درباره برخی تصمیمهای فیلم توضیح داد. او اشاره کرد تعبیر «معجزه پروین» ریشه در مباحث تاریخی پیرامون اصالت اشعار پروین اعتصامی دارد و منتقدانی در گذشته حتی تردید کرده بودند که این اشعار توسط خود او سروده شده باشد.
شریفینیا همچنین درباره شخصیتهای تلفیقی فیلم توضیح داد که برخی کاراکترها، مانند دخترکولی که در روایت حضور دارد، برآمده از ترکیب تجربههای مختلف پروین از مواجهه با طبقات فرودست جامعه هستند؛ چراکه بخش مهمی از شعرهای او به رنج اجتماعی و وضعیت محرومان اختصاص دارد.
او درباره ماجرای ازدواج پروین نیز گفت فیلم در قالب زمانی محدود ناچار به فشردهسازی روایت بود و پرداخت کامل این بخش، نیازمند ساخت سریال یا نسخه بلندتر است.
خانوادهای متفاوت در زمانهای دشوار
محمدرضا شریفینیا در پایان، حمایت خانواده پروین از تصمیم او برای جدایی از همسر را یکی از وجوه مهم زندگی این شاعر دانست و تأکید کرد پذیرش طلاق یک زن در سال ۱۳۲۰، نشاندهندۀ سعهصدر و نگرش متفاوت خانواده او بوده است.
نشست با قدردانی از مهمانان و مشارکت مخاطبان به پایان رسید؛ شبی که علاوه بر واکاوی ابعاد سینمایی فیلم «پروین»، بار دیگر اهمیت بازنمایی چهرههای ادبی ایران در سینما را یادآور شد.
فصل پنجم رویداد «نقدوتماشا» با عنوان «سینمای زندگی» به همت مجله میدان آزادی و همکاری باغ کتاب تهران، همزمان با رویداد «اردیبهشت کتاب» از ساعت ۱۹ تا ۲۲ با اکران فیلمهای اقتباسی از زندگی چهرههای ادبی جهان، تا هشتم خرداد ماه ادامه خواهد داشت.
