نقد، دعوت به گفت‌وگو و نجات‌دهنده است

به گزارش ایلنا، رامتین شهبازی، مدیر بخش پژوهش و سمینارهای چهل و چهارمین جشنواره بین‌الملی تئاتر فجر و مدرس کارگاه «شیوه‌های نقد در نمایش» که در شهر کرمان برگزار شد، درباره جایگاه نقد و هدف از تحلیل و بررسی آثار نمایشی گفت. 

شهبازی با بیان اینکه نقد، مبحثی نظری است که هنرجویان آن را در دو یا سه ترم یا گاهی بیشتر در قالب درس‌های مختلف می‌گذرانند، بیان کرد: طبیعی است که صحبت کردن درباره نقد، در یک کارگاه سه تا چهارساعته کار سخت و دشواری است. اما تلاش من همواره بر این است تا هنرجویان را با حوزه‌های جدیدتر نقد آشنا کنم و با آن‌ها درباره اینکه چگونه می‌شود برخی نمایشنامه‌های قدیمی را از منظر نقد زیست محیطی یا دیگر مباحث جدید نقد در دنیا تحلیل کرد، سخن بگویم. 

او ادامه داد: البته بحث ما بیشتر تحلیل است. نقد بحث جداسازی سره از ناسره است، اینکه چه کاری درست و چه کاری غلط است اما امروزه ما دیگر خیلی در نقد سراغ اینکه چه کاری درست و چه کاری غلط است، نمی‌رویم چراکه کلاس‌های آموزشی به اندازه کافی به این حوزه پرداخته‌اند و یک صاحب اثر می‌تواند بسیاری از مسائل را که فارغ از بحث قریحه و استعداد است، به این واسطه بیاموزد. 

این منتقد تئاتر بیان کرد: قطعا برای کارگاه اول باید با مخاطبان آشنا شویم و متناسب با میزان آگاهی و اطلاعاتی که نسبت به حوزه نقد دارند، بحث را تنظیم کرده و پیش ببریم. اگر مخاطب دانش کمی داشته باشد؛ باید با مبانی اولیه که مهم‌ترین آن بحث انواع مختلف نگارش و تفاوت‌هایی که بین نقد، یادداشت و. . است، بپردازیم و اگر مخاطب نسبت به موضوع اطلاعات بیشتری داشت باید به سراغ نظریه‌های مختلف و بحث‌هایی چون خوانش دقیق و مطالعات میان رشته‌ای برویم. 

شهبازی با اشاره به جایگاه نقد در تئاتر امروز گفت: چیزی که اکنون با آن مواجه هستیم، بیشتر یادداشت‌نویسی است که در مطبوعات و سایت‌ها اتفاق می‌افتد. طبیعی است که جایگاه و نگارش نقد در ایران نسبت به طول زمان پیشرفت‌هایی داشته است و ما شاهد نگاه‌های عمیق‌تر و شیوه‌های جدید هستیم. من آدم بدبینی نیستم و براین باروم که مواردی در این حوزه قطعا به واسطه گذشت زمان، بهبود پیدا کرده است. طی سال‌های اخیر کتاب‌های زیادی در این زمینه وارد بازار شده است و قلم دوستان منتقد قلم‌های فرهیخته‌تری است. فضای مجازی و دسترسی ما به مطالب روز دنیا نیز در این بهبود بی‌تاثیر نبوده است. 

او همچنین با اشاره به بحث مطالعات دانشگاهی بیان کرد: بحث مطالعات دانشگاهی در بخش مقالات علمی به عنوان عاملی در فرآیند رشد نظری تئاتر و توجه به نقد نیز متناسب با رشد این رشته‌ها پیشرفت داشته است؛ البته هنوز در بخش نگارش مقالات برخی براین باور هستند که باید مقالات کاربردی‌تر نوشته شود تا به کمک اجرای تئاتر بیاید و قطعا در این بخش آسیب‌هایی در مقالات پژوهشی وجود دارد که باید مرتفع شود. 

این مدرس و منتقد تئاتر افزود: حلقه مفقوده بین مطالعات دانشگاهی و نقد مجلات تئاتری است. متاسفانه ما در حوزه مجلات تخصصی رشد نداشتیم و همین یکی دو موردی هم که وجود دارند، خیلی منظم منتشر نمی‌شوند. 

شهبازی در پاسخ به اینکه چرا هنرمندان از نگاه منتقدان پیش از اجرا بهره نمی‌برند، گفت: این موضوع به فرهنگ جامعه ما برمی‌گردد. ما کلا آدم‌های نقدپذیری نیستیم. ارتباط نقد با هنرمندان چه در سینما و چه در تئاتر قطع است. جامعه هنری ما نقدپذیر نیست و استثنائات اندکی هستند که نقد را بپذیرند. همچنین نه تنها نقد که تلاش‌های آکادمیک ارتباطش با عرصه اجراهای هنری قطع است. تئاتر البته نسبت به سینما شرایط خیلی بهتر دارد اما بیشتر هنرمندان ما بر این باورند که به عرصه آکادمیک نیازی ندارند و از سمت دیگر هم انگار منتقدان برای یک فضای خالی می‌نویسند. 

او افزود: یکی از اولین بحث‌هایی که در کلاس‌های آموزشی مطرح می‌شود، این است که مخاطب نقد کیست؟! مخاطب نقد، تماشاگر تئاتر است. هنرمند هم می‌تواند از نقد استفاده کند اما مخاطب آن نیست. منتقد باید در نظر داشته باشد که مخاطب تئاتر چقدر هست. ما قبلا در روزنامه می‌جنگیدیم که هفته‌ای یک نقد تئاتر داشته باشیم و مسئولان همیشه می‌گفتند تئاتر که مخاطب ندارد و برای چه باید یک صفحه به آن اختصاص بدهیم. این موضوع یک بسترسازی فرهنگی بسیار گسترده نیاز دارد. مخدوش شدن طبقه متوسط لااقل در شهر تهران و کوچ این طبقه از مرکز به شهرهای حومه‌ای و رفت و آمد آن‌ها که در ساعات کار تئاتر باید به خانه برگردند، همگی در کاهش مخاطب تئاتر و از نگاهی دیگر از مخاطب مطالعه نقد تاثیر گذاشته است. 

این منتقد تئاتر گفت: ما در این شرایط شاهد دگریسی در تئاتر هستیم. تئاتر، هنر خرده بورژوازی شده است که مخاطب آن تغییر کرده و می‌بینیم که مخاطب دنبال تفریح کردن است و از متریال اندیشه‌ای تئاتر استفاده نمی‌کند. به این واسطه، مخاطب دیگر دنبال نقد نیست و به تئاتر به عنوان یک کالای مصرفی نگاه می‌کند. 

رامتین شهبازی در پایان سخنانش بیان کرد: منتقد همیشه فرانگر است، منتقد هیچوقت دلبستگی نسبت به اثر ندارد، ممکن است سلیقه‌ای، نمایشی را دوست داشته باشد اما نمی‌تواند سلیقه خود را در نقد دخیل کند. منتقد و کارگردان دشمن هم نیستند. نقد به گفت‌وگو دعوت می‌کند و ما باید بتوانیم با هم حرف بزنیم، چراکه گفت‌وگو در هر فضا و شرایطی گفت‌وگو راه حل و نجات‌دهنده است وعدم گفت‌وگو ما را به سمت خشونت می‌برد.