نگاه ایدهآل به مخاطب در سینمای ایران
یکی از مشکلاتی که کارشناسان سینما همواره بر آن تاکید کردهاند عدم تمرکز بر مسئله مخاطب است و اینکه از ابتدای ساخت فیلم مشخص نیست که فیلمساز فیلم را اصولا برای کدامیک از گروههای اجتماعی یا کدام گروه مخاطبان سینما ساخته است.
مخاطب در سینما یعنی حیات آینده سازنده یا سازندگان فیلم. اثری که در جذب مخاطب توفیق نداشته باشد شکست خورده تلقی میشود، حتی اگر سالیان بعد هویدا شود که اثری بوده ارزشمند و خارج از گستره درک زمانه خویش.
تعصب محصول ۱۹۱۶ و ساخته دیوید وارک گریفیث، فیلمی است که از زمان خود جلوتر است. چهار داستان به طول موازی و همزمان در حال تعریف شدن هستند، داستان حمله کوروش به بابل، داستان مصلوب شدن مسیح، قتل عام فرانسویان پروتستان در قرن شانزدهم در روز برتولمای مقدس و داستانی معاصر حول محور موضوع فیلم، یعنی تعصب.
دیدن این فیلم حتی پس از یک قرن؛ همچنان سینماشناسان و آنهایی که عاشقان سینما خوانده میشوند را به هیجان میآورد.
تدوین القایی که بعدها در مکتب مونتاژ شوروی توسط آیزناشتاین کامل شد به علاوه شیوههای بیان روایی فیلم آن هم در حالی که سینما، هنوز هنری نوپاست و تازه قصهگویی را آغاز کرده و هنوز بسیاری از راهها را تجربه نکرده است عیار حقیقی این فیلم را مشخص میکند.
اما تعصب با همه عظمتش در گیشه شکست خورد! شکستی که موجب شد گریفیثبزرگ تا پایان عمر هنریاش، دیگر موفقیتهای گذشته را تکرار نکند. البته گریفیثبسیار خوششانستر از فیلمسازانی بود که به خاطر شکست فیلمشان تصمیم گرفتند به زندگی هنری و گاه حتی به حیات خود پایان دهند. داستان تعصب و کریفیثتنها یکی از داستانهایی است که بر سر بزرگان تاریخ سینما آمده است.
یک فیلم حتی پیش از نوشتن فیلمنامه باید بداند برای چه گروه یا گروههایی از اجتماع در حال ساخته شدن است. البته منظور گروه یا گروههایی هستند که در دایره مخاطبان سینما هستند. یکی از مشکلاتی که کارشناسان سینما همواره بر آن تاکید کردهاند عدم تمرکز بر مسئله مخاطب است و اینکه از ابتدای ساخت فیلم مشخص نیست که فیلمساز فیلم را اصولا برای کدام یک از گروههای اجتماعی یا کدام گروه مخاطبان سینما ساخته است. در این میان تکلیف سه دسته از فیلمسازان کاملا مشخص است:
نخست، آنهایی سعی میکنند مخاطب عام را جذب کنند. در واقع این دسته از فیلمسازان به هیچ وجه به دنبال القای مفاهیم پیچیده نیستند و تنها به دنبال این هستند که مخاطب را سرگرم کنند. مخاطبی خسته از یک هفته کار که میخواهد پایان هفته خوش یا سرگرم کنندهای را داشته باشد یا در طول هفته با رفتن به سینما به نوعی از واقعیت زندگی فرار کند. این نوع مخاطب به عمد میخواهد برای ساعاتی هم که شده تحت تاثیر دنیای ساده و مفرحی که این نوع فیلمساز برای او به وجود میآورد، از واقعیتهای دنیای حقیقی فاصله بگیرد و بخندد یا به زبان ساده سرگرم شود.
درست در مقابل این نوع فیلم فیلمهایی در سینمای ایران وجود دارد که به هیچ وجه برای مخاطب داخلی طراحی و ساخته نمیشوند و فکر و دغدغه و رویای فیلمساز؛ جشنوارهها و تحسینهایی است که در آنسوی مرزها برای او اتفاق میافتد. البته تکلیف این جور فیلمها نیز کاملا روشن است. معمولا(البته به جز موارد استثناء) نمیفروشند و اگر به اکران عمومی درآیند شکست میخورند و به همین جهت بسیاری در این دسته به هیچ وجه به اکران داخلی از همان ابتدا فکر نمیکنند.
دسته سوم فیلمهایی هستند که با حمایت دولتی ساخته میشوند شیوه مرسوم این فیلمها این چنین است که چندان به گیشه نمیاندیشند و با هدف القای مفهوم یا پیامی خاص که مورد نظر مسئولین حمایت کننده است ساخته میشوند. فیلمهایی که تحت عنوان فاخر نامیده میشوند نیز از همین دستهاند.
تکلیف این سه دسته کاملا روشن است. اما موضوع به همین سادگیها هم نیست. لایههای زیادی حد فاصل این سه دسته قرار دارند که باید شناسایی و مورد کنکاش قرار گیرند. کاری که تاکنون چندان و به صورت جدی صورت نگرفته است. لایههایی که گاه بسیار علاقهمند هستند مخاطب را جذب کنند اما چون در شناخت آن دچار اشتباه میشوند در جذبش هم موفق نخواهند شد. همچنین در این میان دستهای قرار دارند که هم مشتاقند فیلم هنری بسازند و هم گوشه نگاهی هم به مخاطب دارند. در واقع میخواهند مخاطبان خاص خود را جهت ادامه کار جذب کنند. این لایه سختترین کار را انتخاب کرده است.
حرفی نو باید وجود داشته باشد تا مخاطب فیلمسازی را به عنوان فیمساز مورد علاقه خود انتخاب کند، حرفی که معمولا زده نمیشود و فیلمسازان از این دست تلاش میکنند حرفهای گذشتگان را با فرمهایی که قبلا ساخته شده؛ تکرار کند… البته نه اینکه میخواهند که اینگونه شود، نمیتوانند، یا فکر میکنند که توانستهاند اما ازنظر منتقد و مخاطب(منظور آن دسته مخاطبی است که آنها به دنبال جذبش هستند) نتوانستهاند.
برای سینمای مستقل معمولا مخاطب یعنی فلسفه وجودیش! حد فاصل سینمای دو دسته نخست، سینمای مستقلی وجود دارد که هم میخواهد ساختار درستی داشته باشد و هم فروش مناسب. این سینما میخواهد هم حرفش را بزند و هم بتواند برای زدن حرفهای بعدی زنده بماند و روی پای خود بایستد. این سینما به واژه هنر صنعت بسیار نزدیکتر است. البته با مختصات سینمای ایران و واقعیتهایی که در این سینما وجود دارد. در سینمایی که اکران در دستان دولت قرار دارد مشکلات این سینما برای ادامه حیات بسیار بوده و هست؛ مگر اینکه مکانیزم اکران کاملا عوض شود.
یادداشت: کمیل روحانی