دستیار هوشمند قضایی باید با منطق تفسیر قضایی و واقعیت‌های میدانی محاکم منطبق باشد

کاظمی با انتقاد از فاصله میان فضای ستادی و واقعیت‌های میدانی در مجتمع‌های قضایی گفت: طراحی سامانه بدون شناخت نیاز مخاطب نتیجه مطلوبی نخواهد داشت و باید با شرایط واقعی کار قاضی در شعب منطبق باشد.

وی همچنین یادآور شد که بودجه و حمایت مالی زمانی توجیه‌پذیر است که اثر آن در جامعه و رضایت مردم دیده شود، نه صرفاً در سطح ایده یا محصول فناورانه، نتیجه نهایی چنین پروژه‌هایی گاه از خود ایده مهم‌تر است، زیرا آنچه اهمیت دارد، کارآمدی واقعی در میدان عمل است.

کاظمی در بخش دیگری از سخنان خود گفت: قضاوت اساساً تفسیر است و هیچ چیز خارج از تفسیر قرار نمی‌گیرد. قاضی در عمل، هم امور موضوعی پرونده را تفسیر می‌کند و هم متن قانونی را؛ از نشانه‌ها، قرائن، سکوت، حضور و رفتار اشخاص نیز معنا استخراج می‌کند؛ بنابراین بدون فهم این واقعیت بنیادین، ورود به طراحی هوش مصنوعی قضایی ممکن نیست و اگر قرار است دستیار هوشمند قضایی به‌درستی عمل کند، باید بر مبنای منطق تفسیر قضایی طراحی شود و نه بر اساس مشابهت‌یابی یا پردازش سطحی داده‌ها.

ضرورت ترکیب امور موضوعی و امور حکمی در طراحی هوش مصنوعی

رئیس پژوهشگاه قوه قضاییه یکی از مهم‌ترین الزامات طراحی دستیار هوشمند قضایی را ترکیب امور موضوعی و امور حکمی دانست و گفت: نمی‌توان بدون امور موضوعی، امور حکمی را تفسیر کرد. به طور مثال ممکن است یک رأی از حیث حقوقی کامل به نظر برسد، اما اگر روایت و واقعیت پرونده در آن دیده نشده باشد، نمی‌توان آن را رأی مطلوبی دانست.

کاظمی تأکید کرد: دستیار هوشمند باید بتواند امور موضوعی را وارد پرونده کند، سپس امور حکمی را در کنار آن قرار دهد تا از ترکیب این دو، «سازه‌ای عادلانه» شکل بگیرد که متکی بر واقعیت باشد.

وی با تبیین الگو‌های قضاوت، به سه مدل قیاسی، استقرایی و موازنه تأملی اشاره کرد و گفت: الگوی قیاسی متعلق به دوران مدرن، الگوی استقرایی متعلق به دوره پیشامدرن و الگوی موازنه تأملی، الگوی مناسب این دوره است. اگر قاضی در مدل موازنه تأملی قرار گیرد، می‌تواند رأی عادلانه تری صادر کند.

کاظمی در ادامه افزود: پیش از توسعه فنی، باید معماری کلان سامانه روشن شود. به گفته او، باید مشخص باشد که از هوش مصنوعی قضایی چه می‌خواهیم، این سامانه چگونه طراحی شود و به چه نتیجه‌ای برسد.

وی اظهار کرد: هنوز سطح دستیاری به‌درستی تعریف نشده است و لازم است سطوح مختلف آن مشخص شود تا ابزار متناسب با همان سطح طراحی و سپس به‌صورت مستمر ارتقا پیدا کند.

کاظمی همچنین بر این نکته تأکید کرد که مدل‌های مبتنی بر مشابه‌یابی، هرچند مفیدند، اما کافی نیستند و باید مدل‌های دقیق‌تر و پیشرفته‌تری بر پایه داده‌های قضایی توسعه یابند.

رئیس پژوهشگاه قوه قضاییه گفت: توسعه و ماندگاری سازمانی هوش مصنوعی منوط به تامین زیرساخت‌های لازم و در نظر گرفتن مدل مالی است. در غیر این صورت، نوآوری به یک ایده انتزاعی و الهام‌بخش، اما غیرقابل استفاده تبدیل می‌شود.

ایجاد مرکز حقوق و هوش مصنوعی

در ادامه، کاظمی از همکاری با معاونت علمی ریاست‌جمهوری خبر داد و گفت: مدل مشترکی برای ایجاد «مرکز حقوق و هوش مصنوعی» در حال پیگیری است تا داده‌ها، نوآوری‌ها و ظرفیت‌های جدید در آن تجمیع شود و این حرکت، پشتوانه‌ای برای پایداری نهادی و توسعه بهره برداری از ظرفیت فناوری‌های نوین باشد.

در نشست تخصصی بررسی دستاورد‌ها و افق‌های پیش‌روی طرح «دستیار هوشمند قضایی» از تلاش‌های زهرا رضایی و گروه اجرایی و نیز ناظران و داوران پروژه تقدیر شد.