ضرورت درخواست از هیئت‌های حقیقت‌یاب سازمان ملل برای بررسی ماهیت حملات اخیر/ آتش‌بس فرصتی طلایی برای جمع‌آوری مستندات و طرح دعوای حقوقی است

سید امرالدین حجازی کارشناس حقوق بین‌الملل، استاد دانشگاه و وکیل دادگستری در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا در پاسخ به این سوال که با توجه به حملاتی که در جنگ اخیر به مناطق غیرنظامی و مدارس، دانشگاه‌ها و بیمارستان‌ها صورت گرفته است، چه اقدامات حقوقی بین‌المللی می‌توان در این زمینه انجام داد می‌توان در شرایط آتش بس یا میانه جنگ هم در این زمینه اقداماتی انجام داد، گفت: حمله به مدارس، دانشگاه‌ها و بیمارستان‌ها، بر اساس کنوانسیون‌های چهار گانه  ژنو ، نقض آشکار «اصل تمایز» است که یکی از ستون‌های اصلی حقوق بین‌الملل بشردوستانه محسوب می‌شود. این مراکز طبق قانون، «اهداف غیرنظامی» هستند و حمله به آن‌ها مصداق نقض حقوق بشردوستانه  باشد.

از هیئت‌های حقیقت‌یاب سازمان ملل برای بررسی ماهیت حملات درخواست کنیم

وی درباره اقدامات حقوقی که در قبال این جنایات می‌توان انجام داد، ادامه داد: گزارش‌دهی به نهادهای حقوق بشری از جمله دیوان بین‌الملل کیفری، ثبت دقیق مستندات (زمان، مکان، نوع تسلیحات و تلفات) و ارسال آن‌ها به شورای حقوق بشر سازمان ملل یا کمیساریای عالی حقوق بشر از جمله اقداماتی است که می‌توان در این زمینه انجام داد.

این کارشناس حقوق بین‌الملل با اشاره به  تحقیقات مستقل در این زمینه گفت: همچنین می‌توانیم از هیئت‌های حقیقت‌یاب سازمان ملل برای بررسی ماهیت حملات درخواست کنیم. همچنین طرح شکایت در دیوان کیفری بین‌المللی (ICC) یکی دیگر از اقداماتی است که می‌تواند انجام شود البته اگر صلاحیت قانونی داشته باشد زیرا هیچ یک از متجاوزان، عضو دیوان کیفری بین‌المللی نیستند، و این دیوان می‌تواند از طریق کشورهای ثالث عضو دیوان کیفری، پیگرد کیفری اشخاصی که دستور این حملات را داده‌اند را دنبال کند.

آتش‌بس فرصت طلایی برای جمع‌آوری مستندات و معاینه سایت‌های آسیب‌دیده برای طرح دعوای حقوقی است

وی درباره ضرورت پیگیری حقوقی جنایات صورت گرفته و حملات علیه غیرنظامیان به ویژه در دوره آتش‌بس گفت:  قطعاً ضرورت دارد در این زمینه اقداماتی به سرعت صورت بگیرد. آتش‌بس لزوماً به معنای نادیده گرفتن جنایات گذشته نیست. در واقع، دوره آتش‌بس فرصت طلایی برای جمع‌آوری مستندات، معاینه سایت‌های آسیب‌دیده و بازجویی از شاهدان است، پیش از آنکه شواهد از بین بروند یا تغییر کنند. اقدامات حقوقی در این مرحله، مسیر را برای عدالت در آینده هموار می‌کند.

حجازی درباره طرح شکایت جنایات صورت گرفته و حمله به غیرنظامیان در سازمان‌های بین‌المللی و منطقه‌ای گفت: امکان طرح شکایت یا درخواست بررسی وجود دارد، اما ماهیت آن‌ها متفاوت است در سازمان ملل (UN) می‌توان از طریق شورای امنیت (اگر مانعی مثل وتو نباشد) یا شورای حقوق بشر، فشار سیاسی و حقوقی وارد کرد. همچنین گزارش‌های کمیته‌های متخصص سازمان ملل می‌تواند وزن حقوقی مطالبات را بالا ببرد.

وی درباره سازمان‌های منطقه‌ای گفت: بسته به عضویت کشورها در سازمان‌هایی مانند سازمان همکاری اسلامی (OIC) یا سایر بلوک‌های منطقه‌ای، می‌توان از طریق این نهادها، بیانیه‌های محکومیت‌آمیز و تلاش برای ایجاد اجماع بین‌المللی جهت اعمال تحریم‌ها یا فشار دیپلماتیک استفاده کرد. هرچند این سازمان‌ها معمولاً قدرت اجرایی (مانند دیوان بین‌الملل دادگستری ) ندارند، اما «مشروعیت حقوقی» اقدامات را تقویت می‌کنند.

چالش اصلی، پذیرش صلاحیت اجباری دیوان بین‌المللی دادگستری توسط کشورهای متجاوز است

این کارشناس حقوق بین‌الملل همچنین در پاسخ به این سوال که با توجه به حملاتی که از پایگاه‌های آمریکا مستقر در کشورهای همسایه به کشور ما صورت گرفته است آیا امکان طرح شکایت از کشورهای همسایه و پیگیری آن و دریافت غرامت وجود دارد، گفت: این بخش با چالش‌های پیچیده‌ای روبرو است. در حقوق بین‌الملل، اصل «مسئولیت دولت»  حاکم است. اگر حملات از پایگاه‌های نظامی یک کشور انجام شود، آن کشور مسئول مستقیم است. 

حجازی درباره امکان طرح دعوی و دریافت خسارت گفت: می‌توان به  دیوان بین‌المللی دادگستری (ICJ) در این زمینه طرح دعوی کرد، این دیوان دعاوی بین «دولت‌ها» را رسیدگی می‌کند. اگر دولتی بتواند ثابت کند که حملات نقض معاهده بین‌المللی است که طرفین به آن متعهدند، می‌تواند مطالبه خسارت کند اما چالش اصلی، پذیرش صلاحیت اجباری دیوان بین‌المللی دادگستری توسط کشورهای متجاوز است. 

وی درباره طرح دعوی در دیوان کیفری بین‌المللی (ICC) گفت: این دیوان بر «افراد» (فرماندهان و سیاستمداران) تمرکز دارد نه دولت‌ها، و هدف آن مجازات جنایتکاران است، نه لزوماً دریافت خسارت مالی. 

مستندسازی، مطالبه رسمی خسارت و  فشار از طریق مجمع عمومی سازمان ملل سه گام حیاتی حقوقی

این کارشناس حقوق بین‌الملل با اشاره به اقدامات پیشنهادی در این زمینه تصریح کرد: در این زمینه مواردی از جمله اعلام مسئولیت مستقیم دولت؛ مستندسازی اینکه حملات از خاک یا زیر نظر پایگاه‌های آن کشور انجام شده است و  استفاده از حقوق دیپلماتیک؛ مطالبه رسمی خسارت از طریق کانال‌های دیپلماتیک که در برخی معاهدات پیش‌بینی شده است و  فشار از طریق مجمع عمومی سازمان ملل؛ برای ایجاد یک قطعنامه که مسئولیت دولت کشور را تأیید کند، می‌تواند صورت بگیرد.

محاصره یا تهدید به بستن تنگه هرمز؛ نقض مستقیم کنوانسیون حقوق دریاها و قابل شکایت در مجامع بین‌المللی

وی در پاسخ به این سوال که باتوجه به محاصره تنگه هرمز از سوی آمریکا این اقدام از نظر حقوق بین‌الملل چطور ارزیابی می‌شود؟ گفت: محاصره یا بستن آبراه‌های بین‌المللی از منظر حقوق بین‌الملل بسیار حساس است؛ طبق کنوانسیون حقوق دریاها (UNCLOS)، تنگه‌هایی که برای کشتیرانی بین‌المللی استفاده می‌شوند، دارای حق «عبور بی‌ضرر» هستند. محاصره یا تهدید به بستن این مسیر، نقض مستقیم این کنوانسیون و تهدیدی برای امنیت انرژی و تجارت جهانی است. 

حجازی در ارزیابی این اقدام آمریکا و در پاسخ به این سوال که آیا این  اقدام قابل شکایت در سازمان‌های بین‌المللی است، گفت: این اقدام می‌تواند به عنوان «عمل خصمانه» یا «محاصره غیرقانونی» شناخته شود که با اصول آزادی دریانوردی در تضاد است.  این موضوع کاملاً قابل شکایت در دیوان بین‌المللی دادگستری (ICJ) و دیوان حقوق بین‌الملل دریاها است اگر کشور متجاوز و ناقض اصول حقوق بین‌الملل دریاها عضو کنوانسیون حقوق بین‌الملل دریاها باشد. کشورهای آسیب‌دیده از این محاصره (که منافع تجاری یا حقوقی آن‌ها آسیب دیده) می‌توانند علیه کشور عامل، شکایت کنند. همچنین می‌توان از طریق شورای امنیت سازمان ملل به عنوان یک تهدید علیه «صلح و امنیت بین‌المللی» موضوع را مطرح کرد تا اقدامات بازدارنده صورت گیرد. 

مستندسازی دقیق و علمی؛ حیاتی‌ترین گام برای تبدیل یک واقعه نظامی به یک پرونده حقوقی

وی گفت: مسیر حقوقی طولانی و دشوار است لیکن پیگیری جدی دیپلماتیک کشور متضرر از طریق مبادی و نهادهای بین‌المللی و با مستندسازی دقیق و علمی، اولین و حیاتی‌ترین گام برای تبدیل یک واقعه نظامی به یک پرونده حقوقی قابل استناد در مجامع جهانی است.