ماهیهای ۶۰ میلیون ساله در دل صحرای مصر!+ عکس
کشف صدها فسیل ماهی در صحرای شرقی مصر، تصویری کمسابقه از چگونگی بازسازی حیات دریایی پس از انقراض دایناسورها ارائه کرده است.
حدود ۶۶ میلیون سال پیش، برخورد یک سیارک عظیم با زمین به عصر دایناسورها پایان داد و زندگی روی سیاره را دگرگون کرد. آثار این فاجعه در فسیلهای جانوران خشکیزی بهخوبی دیده میشود، اما دانشمندان تاکنون اطلاعات بسیار کمتری درباره سرنوشت ماهیهای اقیانوسها در چند میلیون سال نخست پس از این رویداد در اختیار داشتند.
این پرسش ذهن پژوهشگران را سالها به خود مشغول کرده بود: اکوسیستمهای دریایی مدرن چگونه پس از یکی از بزرگترین انقراضهای تاریخ زمین شکل گرفتند؟
در سال ۲۰۲۰ و همزمان با همهگیری کرونا، پژوهشگری که روی فسیلهای ماهیها در مصر کار میکرد، در جستوجوی پاسخ این پرسش به بررسی گزارشهای زمینشناسی پرداخت. او به دنبال سنگهایی میگشت که فسیل ماهیهایی با قدمت مناسب را در خود حفظ کرده باشند. در همین زمان، استاد راهنمای او پژوهشهایی قدیمی را معرفی کرد که از وجود لایههای سنگی در منطقهای به نام «قریه ۳» در مصر خبر میدادند؛ سنگهایی که تنها حدود چهار میلیون سال پس از برخورد سیارک شکل گرفته بودند.
همین سرنخ مسیر پژوهش را بهطور کامل تغییر داد.
سفر به اعماق بیابان
در ژوئیه ۲۰۲۱، گروهی پنج نفره از پژوهشگران راهی منطقه دورافتاده قریه ۳ در صحرای شرقی مصر شدند. رسیدن به این محل دو روز زمان برد و در بخشهایی از مسیر، خودروها دیگر قادر به حرکت نبودند. پژوهشگران ناچار شدند تجهیزات، آب، غذا و ابزار حفاری را روی دوش خود حمل کنند و از میان صخرههای تیز عبور کنند.
پیدا کردن لایه فسیلی نیز آسان نبود. ساعتها جستوجو در یک دره دورافتاده طول کشید تا سرانجام به محل مورد نظر رسیدند.
لحظهای که یکی از اعضای گروه با چکش به سنگ ضربه زد، نخستین فسیل نمایان شد؛ فسیل یک ماهی موسوم به «ماهی ماه». این کشف برای پژوهشگران هیجانانگیز بود، زیرا این گونه را پیشتر در سنگهای جوانتر مصر مطالعه کرده بودند و اکنون نمونهای بسیار قدیمیتر از آن را در اختیار داشتند.
این نخستین نشانه از این واقعیت بود که قریه ۳ ممکن است یکی از مهمترین سایتهای فسیلی منطقه باشد.
گنجینهای از حیات دریایی باستانی
در سالهای بعد، پژوهشگران بارها به این منطقه بازگشتند. هر سفر فسیلهای بیشتری را آشکار میکرد و مجموعهای ارزشمند از بقایای جانوران دریایی در مرکز دیرینهشناسی مهرهداران دانشگاه منصوره گردآوری شد.
بهتدریج روشن شد که این مکان تنها یک محوطه فسیلی معمولی نیست. این منطقه جامعهای بسیار متنوع از ماهیها را در دورهای حساس از تاریخ زمین حفظ کرده است؛ زمانی که تنها چند میلیون سال از انقراض دایناسورها گذشته بود.
بزرگترین موفقیت در سال ۲۰۲۳ و طی مأموریتی با حمایت مالی نشنال جئوگرافیک به دست آمد. پژوهشگران در گرمای طاقتفرسای صحرای مصر، جایی که دما گاهی به ۵۰ درجه سانتیگراد میرسید، سه هفته به حفاری ادامه دادند. آنان مجبور بودند کار خود را با شرایط آبوهوایی هماهنگ کنند؛ صبح زود کار کنند، در ساعات اوج گرما استراحت کنند و سپس دوباره به سراغ فسیلها بروند.
در پایان این مأموریت، نزدیک به ۵۰۰ نمونه فسیلی جمعآوری شده بود.
بازسازی یک اکوسیستم گمشده
کار اصلی پس از بازگشت به آزمایشگاه آغاز شد. جدا کردن فسیلها از سنگهای اطراف و آشکار کردن جزئیات ظریف آنها سالها زمان برد.
در میان یافتهها، فسیلی از یکی از خویشاوندان اولیه اسبهای دریایی و ماهیهای لولهای توجه ویژهای را به خود جلب کرد. این نمونه هنوز زره استخوانی بدن خود را حفظ کرده بود و اطلاعات ارزشمندی درباره تکامل این گروه ارائه میداد.
شناسایی فسیلها گاه مانند حل کردن یک پازل پیچیده بود. برخی نمونهها بهسرعت شناخته میشدند، اما برخی دیگر نیازمند ماهها بررسی، تصویربرداری سهبعدی و مقایسه با گونههای شناختهشده بودند.
در نهایت، پژوهشگران موفق شدند خویشاوندان اولیه ماهیهای تُن، جکفیشها، ماهیهای ماه، اسبهای دریایی و چندین گروه مهم دیگر را شناسایی کنند؛ جانورانی که امروزه نقش مهمی در زنجیره غذایی اقیانوسها دارند.
پنجرهای به آغاز اقیانوسهای مدرن
مهمترین نتیجه این پژوهش آن بود که بسیاری از گروههای ماهیان امروزی بسیار زودتر از آنچه تصور میشد پدید آمده بودند. تنها حدود چهار میلیون سال پس از برخورد سیارک، بسیاری از ماهیهایی که از نظر ظاهری به گونههای امروزی شباهت داشتند، در اقیانوسها زندگی میکردند.
در عین حال، غیبت برخی از ماهیان رایج دوره کرتاسه نیز بسیار معنادار بود. نبود این گروهها نشان میدهد که آنها در جریان انقراض بزرگ پایان کرتاسه یا اندکی پس از آن از میان رفتهاند.
کشف قریه ۳ یکی از روشنترین تصاویر موجود از دوران بازسازی حیات دریایی پس از انقراض دایناسورها را در اختیار دانشمندان قرار داده است؛ دورهای که در آن اقیانوسها بهتدریج از نو شکل گرفتند و پایههای اکوسیستمهای دریایی امروزی بنا نهاده شد.
