واکاوی تازه‌ترین آمار بیکاری؛ برخی مشاغل زنان به دست مردان افتاد

با وجود این‌که در زمستان ۱۴۰۴ کشور درگیر انواع بحران‌های داخلی و جنگ خارجی شد اما مرکز آمار ایران نرخ بیکاری را ۷.۶ درصد محاسبه کرد. جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر ایران در زمستان ۱۴۰۴ معادل ۶۶ میلیون و ۴۵۴ هزار و ۱۳ نفر بوده که از این تعداد، ۲۶ میلیون و ۳۵۶ هزار نفر از نظر اقتصادی فعال بوده‌اند. نرخ مشارکت اقتصادی در زمستان پارسال ۳۹.۷ درصد اعلام شد حال آن‌که در زمستان ۱۴۰۳ این نرخ ۴۰.۱ درصد بوده که نشان می‌دهد تعداد جمعیت مشارکت کننده در اقتصاد کاهنده بوده است.

از بیش از ۶۶ میلیون نفر جمعیت ۱۶ ساله و بیشتر ایران، تنها ۲۴ میلیون و ۳۵۲ هزار و ۵۵۴ نفر شاغل بودند، یعنی ۳۶.۶ درصد از کل جمعیت کشور شغلی در زمستان داشته‌اند. این نرخ در زمستان ۱۴۰۳ بیشتر بود. همچنین دو میلیون و ۴۱ هزار نفر بیکار محسوب می‌شدند و به این ترتیب مرکز آمار نرخ بیکاری را ۷.۶ درصد محاسبه کرده است. درواقع در زمستان ۱۴۰۴ مرکز آمار دو میلیون و ۴ هزار و ۱۶۰ نفر بیکار را شناسایی کرده است. با توجه به آمار افزایش دو میلیون بیکاری در اواخر زمستان و ابتدای بهار به نظر می‌رسد این شاخص برای بهار امسال به نحو چشمگیری افزایش یافت.

این ارقام تردیدها را نسبت به گزارش‌های رسمی بیکاری افزایش داد. گفتنی است پیش از این نیز ارقام مرکز آمار در مورد نرخ بیکاری با انتقاداتی از جمله از سوی مرکز پژوهش‌های مجلس مواجه شده است.

محمد رضاعبدالهی، تحلیل‌گر اقتصاد کلان درباره تردیدها نسبت به صحت آمار بیکاری زمستان ۱۴۰۴ گفت: تصویری که مرکز آمار از وضعیت اشتغال کشور می‌دهد، تصویر نسبتا مثبتی است چرا که در زمستان گذشته هم در ابتدای آن و هم در انتهای آن کشور در وضعیت غیر طبیعی و سختی قرار گرفت که طبعا وضعیت اشتغال را هم دگرگون کرده بود. با این وجود در آمارهای مرکز آمار خالص اشتغال هم چندان کاهشی نداشت.

وی با اشاره به قطعی اینترنت به دلیل اعتراضات دی‌ماه و حمله آمریکا و اسراییل به ایران ادامه داد: با توجه به بحران دی‌ماه و جنگ اسفندماه انتظار عمومی کاهش اشتغال خالص بود و این انتظار با اظهاراتی که این طرف و آن طرف مقامات رسمی مطرح می‌کردند، تشدید می‌شد. با این حال خالص اشتغال در مقایسه با گذشته تنها ۵۷ هزار کاهش شغل را نشان می‌دهد.

از نظر این کارشناس اقتصادی کاهش نسبی نرخ بیکاری نه به دلیل افزایش اشتغال که تا اندازه‌ای به دلیل کاهش نرخ مشارکت اقتصادی بوده است.

مشاغل زنان به دست مردان افتاد

عبداللهی با اشاره به کاهش اشتغال زنان و افزایش اشتغال مردان توضیح داد: وقتی به تفکیک جنسیت سراغ آمارها می‌رویم، مشاهده می‌کنیم ۲۳۳ هزار اشتغال از سمت زنان کاسته شده و ۲۹۰ هزار نفر به اشتغال مردان اضافه شده است. به این ترتیب وضعیت بازار کار برای زنان دشوارتر شده که با توجه به اتفاقات دی ماه و جنگ اصلا عجیب نیست زیرا در چنین وضعیتی، تقاضا برای اشتغال زنان کاهش می‌یابد و با توجه به شرایط کشور این اتفاق قابل پیش‌بینی بود.

او در پاسخ به این‌که چه دلیلی موجب شده آمارها مثبت‌تر از برآوردها باشد، گفت: همانطوری که اشاره کردم، در دی ماه و اسفند، یعنی ابتدا و انتهای زمستان شرایط کشور ما به شدت به هم ریخته بود اما مرکز آمار ایران محاسبات اشتغال خود را در ماه میانی یعنی بهمن ماه انجام داده است. در میانه زمستان خبری از قطعی گسترده اینترنت، جنگ یا ناآرامی‌های اجتماعی نبود و به اصطلاح کمترین نمایندگی وضعیت واقعی زمستان را داشت.

این منتقد اقتصادی با یادآوری این‌که مرکز آمار همواره در میانه هر فصل به آمارگیری دست می‌زند، آمار حاصل شده مثبت‌تر از آن‌ چیزی است که در عمل رخ داد.

اشتغال به تفکیک بخش

در تفکیک اشتغال‌زایی بخش‌های مختلف، خدمات با ایجاد ۵۴.۲ درصد از کل مشاغل کشور نقشی پررنگ‌تر از دیگر بخش‌ها داشت و سهم بخش صنعت ۳۲.۵ درصد و سهم بخش کشاورزی نیز ۱۳.۲ درصد اعلام شد.

در این‌باره عبدالهی توضیح داد: در طول یک‌سال منتهی به زمستان ۱۴۰۴ بیش از ۲۰ هزار شغل از بین رفته اما ۱۵ هزار شغل در بخش خدمات ایجاد شده است. این موضوع پیش‌پا افتاده نیست زیرا مشاغل بخش صنعت نسبت به خدمات مشاغلی باکیفیت‌تر و پایدارتر هستند و وقتی اشتغال از صنعت به سمت خدمات می‌رود به معنای کاهش کیفیت اشتغال است.

وی با اشاره به مشاغلی چون عمده فروشی، خرده فروشی یا حمل و نقل اینترنتی تاکید کرد: عمده مشاغل بخش خدمات در این سطح مشاغلی ناپایدار هستند. هر چند همین مشاغل هم به هر حال موجب تامین معیشت خانوار می‌شود اما این دسته از مشاغل از کیفیت لازم برخوردار نیستند و پایداری مشاغل صنعتی و مولد را ندارند. با توجه به جهش‌های نرخ ارز به نظر می‌رسید این اتفاق در سطح مشاغل کشور رخ دهد.

جنگ ساختار اشتغال را دستخوش چه تغییراتی کرد؟

عبدالهی پاسخ داد: از منظر کانال‌های اثرگذاری جنگ اگر به مساله بنگریم، یکسری تاثیرات فوری بود و یکسری تاثیرات هم پس از جنگ نمایان می‌شود. مثلا با قطع اینترنت از آغاز جنگ بخشی از مشاغل از دست رفتند، خصوصا آن دسته از مشاغل که بر بستر اینترنت فعال بودند. با این همه مشاغل بخش‌های کشاورزی یا صنعتی کمتر از بخش خدمات در معرض آسیب بودند. از آن‌جایی که طول جنگ ۴۰ روز بود، این وضعیت هم پایدار نخواهد ماند و به عنوان اقتضائات طبیعی جنگ شناخته می‌شود.

تحلیل‌گر اقتصاد کلان ادامه داد: پس از جنگ اما ما با افرادی مواجه هستیم که بنگاه‌شان آسیب دیده و دیگر خط تولیدی ندارند. این افراد با هر مدل استخدامی که مشغول بودند، تا مدتی کار نخواهند داشت مانند کارگران فولاد مبارکه یا پتروشیمی‌های آسیب دیده. این دسته از کارگران، ظرفیت تولیدشان از بین رفته و تا زمانی که دوباره خط تولید راه نیافتد، امکان بازگشت به سرکار را ندارند.

این روزها ارقام مختلفی در مورد تعداد کارگران بیکار شده مطرح می‌شود. معاون وزیر کار به از بین رفتن یک میلیون شغل و افزوده شدن دو میلیون نفر بر بیکاران خبر داد.

عبدالهی نگاهی دیگر به این مساله دارد. او توضیح داد: من فکر نمی‌کنم این ارقام درست باشند البته ارقام رسمی هم در این مورد تاکنون اعلام نشده است. برآورد من نشان می‌دهد چیزی بین ۵۰ تا ۱۰۰ هزار شغل به این شکل از بین رفته است. هر چند کم بودن این تعداد مشاغل نباید به معنای ساده گرفتن ماجرا تمام شود، چرا که این مشاغل، مشاغلی در بنگاه‌های بزرگ، صنایع مادر و نیازمند به کارگران ماهر بودند و بیکاری این نیروی کار ماهر، چالش دشواری به حساب می‌آید.

از نظر این کارشناس اقتصادی احتمالا چیزی در حدود یک سال یا کمی بیشتر طول خواهد کشید که دوباره این کارگران بتوانند به سر کار بازگردند.

انواع بیکاری ناشی از جنگ

او در مورد دسته دیگری از مشاغل از دست رفته توضیح داد: یکسری بنگاه‌ها هم آسیب دیده‌اند اما مستقیما مورد هدف قرار نگرفته‌اند. یعنی جایی اطراف آن‌ها مورد اصابت قرار گرفته و آسیبی هم به این بنگاه وارد شده که چون آسیب این بنگاه‌ها جزیی است، ممکن است برای دوره‌ای این مشاغل تعطیل شوند اما در زمانی بین یک تا سه ماه دوباره به فعالیت‌هایشان برخواهند گشت.

او افزود: با این‌که آسیب‌های این بخش کمتر از بخش پیشین است اما به هر روی این افراد به جمع بیکاران اضافه خواهند شد، ولو به طور موقتی و چند ماهه. این میان برخی از بنگاه‌ها هم ممکن است دیگر نخواهند به تولید برگردند که در این صورت بیکاری نیروی کارشان دائمی خواهد شد.

عبدالهی به دسته دیگر بیکاران که به شکل غیرمستقیم تحت تاثیر جنگ شغل خود را از دست دادند اشاره کرد و افزود: بنگاه‌هایی که در پایین دست فولاد یا پتروشیمی بودند و حالا صنایع مادرشان آسیب دیده از جمله این بنگاه‌ها محسوب می‌شوند. همچنین برخی بنگاه‌ها هم به دلیل تبعات اقتصاد کلان جنگ و مشکلاتی که در زمینه سرمایه در گردش، تامین ارز و … داشتند، دست به تعدیل نیروی کار خود زدند.

او افزود: آن دسته بیکاری‌های ناشی از شاخص‌های اقتصاد کلان تحت تاثیر شرایط ممکن است بیشتر یا کمتر شود؛به زبان‌ساده‌تر اگر رکورد تشدید شود، بیکاری از این محل بیشتر می‌شود یا اگر جلوی فروش نفت گرفته شود و وضعیت تجارت خارجی عادی نشود، از آن‌جایی که تبعات اقتصاد کلانی به همراه دارد، می‌تواند به رشد بیکاری به این شکل دامن بزند.

مشاغل پایدار کاهش یافته و مشاغل بی کیفیت جایگزین می‌شوند

کارشناس اقتصاد کلان گفت: با این وضعیتی که کشور در آن است، بر تعداد بیکاران به شکل محسوس اضافه خواهد شد ولی این‌که بخواهیم برآوردی از این مساله داشته باشیم، فعلا به دلایل مختلف از جمله نبود اطلاعات کافی و شرایط خاص کشور مقدور نیست. با توجه به شرایطی که کشورمان دارد بیان یک عدد، بدون دسترسی به آمارهای منسجم، سودآور نیست.

او عنوان کرد: حتی اگر آمار تعداد بیمه بیکاری هم جمع شود باز توضیح دهنده همه انواع بیکاری‌های که ایران دچارش شده، نخواهد بود و ابعاد دیگری هم هستند که نادیده می‌مانند. منتهی چیزی که مشخص است، بحرانی‌تر شدن وضعیت اشتغال در کشورمان است خصوصا در بخش صنایع که در زمستان و پیش از جنگ هم روند کاهنده داشت و از سوی دیگر سهم مشاغل بی کیفیت رو به رشد است.

وی با اشاره به بهار ۹۹ گفت: در بهار ۹۹ تحت تاثیر بحران کرونا ناگهان یک میلیون شغل از بین رفت اما در آن زمان این مشاغل به شکل موثت از بین رفتند. طبعا اگر یک بحران موقتی باشد، لزوما شدیدترین نتایجش بروز نمی‌کند و هر قدر مشاغل از بین رفته به شکل دائمی از دست رفته باشند، ما در آینده با بحران‌های بزرگتری مواجه خواهیم شد. بدون آن‌که بخواهم فضای بد و منفی ترسیم کنم، فکر می‌کنم شرایط کشور به سمت دشوارتر شدن رفته است.