پیدا شدن دندان جواهرنشان تمدن مایا در گواتمالا
یک دندان باستانی انسان که در موزه «پوپول ووه» گواتمالا نگهداری میشود، توجه پژوهشگرانِ مطالعهکننده بقایای تمدن مایا را به خود جلب کرده است.
این نمونه یک دندان آسیای پایینی است که در مرکز سطح جونده آن، سنگی سبزرنگ کار گذاشته شده. این سنگ توسط محققان به عنوان یشم تشخیص داده شده است. هرچند استفاده از سنگهای تزئینی در دندانها در فرهنگ مایا شناختهشده است، اما تقریباً همیشه در دندانهای جلویی دیده میشود و قرار دادن آن در دندان آسیا، تا پیش از این گزارش نشده بود.
این دندان بخشی از مجموعهای از آثار باستانی است که در قرن بیستم در گواتمالا گردآوری شدهاند. این دندان اگرچه به یک حفاری مشخص مربوط نیست، ویژگیهای آن با نمونههای شناختهشده دندانکاری مایا همخوانی دارد. تاج دندان دارای حفرهای تراشخورده است که سنگ در آن قرار گرفته و با مادهای چسبنده ثابت شده است.
برای بررسی، از تصویربرداری توموگرافی کامپیوتری با پرتو مخروطی استفاده شد. اسکنها نشان میدهند که تغییرات داخلی دندان مربوط به بافت زنده است. محفظه پالپ دچار کلسیفیکاسیون شدید شده؛ واکنشی که بهمرور زمان در دندان زنده ایجاد میشود. این موضوع نشان میدهد که این عمل در زمان زنده بودن فرد انجام شده است.
ساختار داخلی دندان سالم باقی مانده و شاخکهای پالپ و کانالهای ریشه قابل مشاهدهاند. این ویژگیها نشان میدهد که فرد احتمالاً یک جوان بالغ بوده است. همچنین هیچ نشانهای از فرسایش شدید که نشاندهنده سن بالا باشد، دیده نمیشود.
محل قرارگیری سنگ بسیار قابل توجه است. دندانهای آسیاب هنگام صحبت یا نمایش دیده نمیشوند، در حالی که تغییرات دندانی در مایا معمولاً در نواحی قابل دید و مرتبط با زیبایی یا هویت بودهاند. این نمونه با آن الگو همخوانی ندارد.
یک توضیح ممکن این است که سنگ به دلایل کاربردی قرار داده شده باشد. پوسیدگی و عفونت دندان در جوامع باستانی، بهویژه در رژیمهای غذایی مبتنی بر ذرت، رایج بوده است. در مناطق دیگر جهان نیز شواهدی از سوراخکردن یا پر کردن دندان برای کاهش درد یا درمان آسیب وجود دارد.
نمونههایی از اروپا و آسیا نشان میدهند که در گذشته از الیاف گیاهی، قیر یا موم برای درمان مشکلات دندانی استفاده میشده است. در قاره آمریکا نیز موارد مشابهی ثبت شده، هرچند تعداد آنها کم است و بیشتر شامل سوراخکاری دندانهاست، نه پر کردن.
مایاها مهارت فنی بالایی در کار روی دندان داشتند. تزئینات دندانی آنها نشان میدهد که میتوانستند با دقت بالا دندان را شکل دهند و بدون آسیب به ساختار داخلی، مواد را در آن جای دهند. این دندان آسیاب نشان میدهد که این مهارت احتمالاً در زمینههای دیگری غیر از تزئین نیز به کار میرفته است.
با این حال، مدرک مستقیمی وجود ندارد که نشان دهد این سنگ برای درمان پوسیدگی یا آسیب استفاده شده است، زیرا نشانه واضحی از خرابی در محل کارگذاری دیده نمیشود. بنابراین، انگیزههای دیگر نیز قابل رد نیست، هرچند محل قرارگیری آن، کاربرد تزئینی را بعید میکند.
این کشف، نمونهای نادر به شواهد مربوط به مداخلات دندانی در مزوآمریکای باستان اضافه میکند و نشان میدهد که کار روی دندانها در این فرهنگ، محدود به زیباسازی نبوده و ممکن است در برخی موارد اهداف دیگری نیز داشته است.
