در زمان تروما یا ضربه به چشم در اثر انفجار چه باید کرد؟

چشم، گران‌بهاترین و ظریف‌ترین عضو حسی بدن است که نه تنها پنجره‌ای برای درک جهان، بلکه کلیدی برای بقا در شرایط بحرانی محسوب می‌شود. کوچک‌ترین آسیب به قرنیه، عدسی یا عصب بینایی می‌تواند منجر به کاهش دائمی بینایی، نابینایی یک‌جانبه یا حتی دوسویه شود. در شرایط جنگی، حملات هوایی، انفجارها و سوانح صنعتی، چشم‌ها در معرض خطرات متنوع و مرگباری قرار دارند که اغلب ناگهانی رخ می‌دهند. این خطرات شامل برخورد مستقیم ترکش‌ها، پرتاب شیشه‌های شکسته، برخورد ذرات سوخت و آتش‌سوزی و همچنین تماس با مواد شیمیایی خورنده یا گازهای سمی است.

تجربه نشان داده است که بسیاری از مواردی که منجر به از دست رفتن دائمی بینایی می‌شوند، ناشی از خودِ صدمه نیست، بلکه ناشی از اقدامات اولیه غلط از جانب فرد مصدوم یا اطرافیان اوست.

دستورالعمل‌های پزشکی تأیید کرده‌اند که بسیاری از صدمات چشمی نیازمند جراحی‌های فوری و تخصصی هستند؛ اما «ساعت طلایی» برای نجات بافت چشم بسیار کوتاه است. در این بین، بهترین و مؤثرترین راهکار، پیشگیری است. دوری از مناطق خطرناک، ایستادن در پشت موانع ایمن، استفاده از عینک‌های محافظ و عدم حضور در نقاطی که احتمال انفجار یا ریزش وجود دارد، خط اول دفاع در برابر نابینایی است. اما اگر اتفاقی افتاد و چشم آسیب دید، چگونه باید عمل کرد تا از فاجعه جلوگیری کنیم؟

شیوه‌نامه‌ی زیر با هدف افزایش سطح آگاهی عمومی تدوین شده است. به خاطر داشته باشید که اولویت در هر شرایط، تماس با اورژانس و پیروی از دستورات پزشکان است.

 اقدامات حیاتی در لحظه حادثه: از خونسردی تا عمل

در لحظه وقوع حادثه، استراتژی شما باید بر پایه سرعت عمل، خونسردی و رعایت دقیق پروتکل‌ها باشد. هر حرکت اشتباه می‌تواند وضعیت را از «قابل درمان» به «غیرقابل جبران» تغییر دهد. در ادامه، پروتکل شش‌گانه نجات بینایی را به صورت تفصیلی بررسی می‌کنیم:

 ۱. درخواست فوری کمک‌های تخصصی (تلفن ۱۱۵)

در شرایط بحرانی، تماس با اورژانس (۱۱۵) تنها یک شماره‌گیری نیست، بلکه شروعِ زنجیره نجات است. چرا؟ تیم اورژانس باید از قبل با اطلاعات صحنه (نوع صدمه: شیمیایی، جسمی، ضربه‌ای) آماده شود تا تجهیزات لازم (مثل محلول‌های خاص شست‌وشو یا پمپادهای چشمی استریل) را همراه داشته باشد.

   اقدام: هنگام تماس، دقیقاً توضیح دهید که آیا چشم پاره شده است، ماده شیمیایی وارد آن شده یا فقط ضربه خورده است. این اطلاعات به پزشک کمک می‌کند تا مسیر درمان را از قبل ترسیم کند.

 ۲. ممنوعیت مطلق مالش چشم

یکی از غریزی‌ترین واکنش‌ها در زمان درد، مالش چشم است. این کار در صدمات چشمی سم محسوب می‌شود. مالش چشم می‌تواند باعث جابه‌جایی ترکش‌های ریز داخل چشم شود، بافت‌های قرنیه را بیشتر خراش دهد، یا اگر قرنیه سوراخ شده باشد، باعث تخلیه مایع داخل چشم و از دست رفتن دائمی بینایی شود.

   اقدام: اگر مصدوم کودک است و شروع به مالش می‌کند، با آرامش دست‌های او را بگیرید تا نتواند به صورت ناخودآگاه به چشم خود دست بزند. به او اطمینان دهید که «این کار باعث درد بیشتر می‌شود».

 ۳. شست‌وشوی هوشمندانه و ایمن

اگر آسیب ناشی از ورود گرد و خاک، شن، مواد شیمیایی یا آلودگی باشد، شست‌وشو اولین و بهترین نجات‌دهنده است.

   نکته کلیدی: آب باید از گوشه داخلی (نزدیک بینی) وارد و به سمت گوشه خارجی (نزدیک شقیقه) جاری شود. چرا؟ اگر آب را برعکس بریزیم، آلودگی‌ها به داخل بینی و مجاری اشکی راه می‌یابند و می‌توانند به چشم سالم یا سینوس‌ها سرایت کنند. همچنین، شست‌وشو باید به گونه‌ای باشد که آب وارد چشم سالم نشود تا از آلوده شدن آن جلوگیری شود. در موارد شیمیایی، این کار باید حداقل ۱۵ تا ۲۰ دقیقه و با فشار ملایم ادامه یابد.

 ۴. محافظت فیزیکی و جلوگیری از فشار (تکنیک محافظ)

اگر جسمی در چشم فرو رفته است یا بافت چشم آسیب دیده و بیرون زده است، هرگز نباید به آن دست زد یا آن را فشار داد.

   روش صحیح: از یک لیوان یک‌بار مصرف یا یک حلقه پلاستیکی تمیز استفاده کنید و آن را روی چشم و دور از آن قرار دهید (نه روی خودِ چشم). سپس با چسب یا پارچه، لیوان را به استخوان پیشانی یا گونه ثابت کنید. این روش باعث می‌شود هیچ فشاری به کره چشم وارد نشود و هرگونه حرکت سر، باعث آسیب کمتر شود.

   نکته تکمیلی: حتی اگر آسیب فقط به یک چشم وارد شده است، بهتر است چشم سالم را نیز ببندید (با پانسمان سبک)؛ زیرا وقتی یک چشم باز است و چشم دیگر بسته، چشم سالم به‌صورت ناخودآگاه و رفلکسی به سمت چشم بسته حرکت می‌کند و باعث جابه‌جایی غیرضروری سر و افزایش فشار روی چشم آسیب‌دیده می‌شود. ببستن هر دو چشم، استراحت مطلق را تضمین می‌کند.

 ۵. پرهیز از خوددرمانی دارویی

تصور رایج این است که «قطره‌های چشمی به چشم‌ها استراحت می‌دهد و موجب بهبود می‌شوند»، اما این باور در صدمات چشمی خطرناک است. استفاده خودسرانه از قطره‌های چشمی، پمادها یا حتی داروهای ضد درد خوراکی قوی می‌تواند واکنش‌های شیمیایی ایجاد کند، عفونت را پنهان کند یا تشخیص پزشک را دشوار سازد. بعضی قطره‌ها می‌توانند با بافت زخم شده واکنش داده و تورم را تشدید کنند. تا قبل از تجویز و تأیید پزشک اورژانس (چه در تماس تلفنی و چه ویزیت حضوری)، هیچ دارویی به چشم نزنید.

 ۶. ممنوعیت غذا و نوشیدنی (آمادگی برای بیهوشی)

شاید تعجب کنید که چرا در شرایطی که چشم صدمه دیده، غذا دادن ممنوع است؟

   دلیل علمی: بسیاری از صدمات چشمی (به‌ویژه پارگی قرنیه یا درون‌ریزی اجسام) نیازمند جراحی فوری و بیهوشی عمومی هستند. اگر معده مصدوم پر باشد، در حین بیهوشی احتمالاً استفراغ کرده و محتویات معده وارد ریه می‌شود که منجر به آسپیراسیون (ورود مواد غذایی به ریه) و خفگی می‌شود. این حالت در جراحی‌های اورژانسی مرگبار است.

   اقدام: تا زمان رسیدن پزشک و مشخص شدن نیاز به جراحی، به مصدوم هیچگونه خوراکی، نوشیدنی یا آدامس ندهید. حتی آب هم ممنوع است.

مدیریت صدمات چشمی در بحران، ترکیبی از دانش پزشکی و صبر است. رعایت نکات بالا می‌تواند شانس نجات بینایی را از درصدهای پایین به درصدهای قابل‌قبول برساند.

بینایی یک امتیاز است که با یک لحظه بی‌احتیاطی یا یک حرکت اشتباه در ثانیه‌های اول می‌تواند از دست برود. هوشیاری و آموزش، بهترین سپر محافظت در برابر تهدیدها هستند. با شناسایی و اجرای پروتکل‌های ایمنی در مواقع بحران، خونسردی خود را حفظ کنید تا بتوانید به عزیزانتان کمک کنید.