چطور بفهمیم زخم معده داریم؟

زخم معده (یا زخم پپتیک) یکی از شایع‌ترین بیماری‌های دستگاه گوارش است که می‌تواند در لایه داخلی معده یا قسمت فوقانی روده کوچک (دوازدهه) ایجاد شود. این بیماری اغلب به دلیل عفونت با باکتری هلیکوباکتر پیلوری (H. pylori)، مصرف طولانی‌مدت داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی (NSAIDs) مانند آسپیرین یا ایبوپروفن، استرس شدید، سیگار کشیدن یا عوامل ژنتیکی بروز می‌کند.

علائم رایج شامل درد سوزشی در ناحیه بالای شکم (به‌ویژه هنگام خالی بودن معده)، نفخ، تهوع، استفراغ، کاهش اشتها، کاهش وزن و در موارد شدید، خونریزی (استفراغ خونی یا مدفوع سیاه) است. تشخیص به‌موقع زخم معده اهمیت زیادی دارد، زیرا می‌تواند از عوارض جدی مانند سوراخ‌شدگی معده، انسداد یا حتی افزایش خطر ابتلا به سرطان معده جلوگیری کند.

در این مقاله، به بررسی روش‌های تشخیص زخم معده می‌پردازیم. تمرکز بر روش‌های غیرتهاجمی و تهاجمی، مزایا و محدودیت‌ها، و نوآوری‌های جدید است.

روش‌های تشخیص زخم معده

پزشکان معمولاً تشخیص را با بررسی سابقه پزشکی، معاینه فیزیکی و آزمایش‌های تشخیصی آغاز می‌کنند. سابقه پزشکی شامل سؤالاتی درباره علائم، سابقه عفونت H. pylori، مصرف داروها و سابقه خانوادگی است. معاینه فیزیکی ممکن است شامل بررسی تورم شکم، گوش دادن به صداهای روده و ضربه زدن به شکم برای تشخیص درد باشد. سپس، آزمایش‌های زیر تجویز می‌شود:

1. روش‌های غیرتهاجمی

این روش‌ها ساده، کم‌هزینه و بدون نیاز به ورود ابزار به بدن هستند و اغلب برای تشخیص اولیه عفونت H. pylori استفاده می‌شوند، که علت اصلی بیش از ۸۰% زخم‌های معده است.

• آزمایش خون (آنتی‌بادی H. pylori): سطح آنتی‌بادی‌های علیه H. pylori در خون اندازه‌گیری می‌شود. این روش ساده و غیرتهاجمی است، اما نمی‌تواند عفونت فعال را از عفونت قدیمی تمایز دهد و دقت آن حدود ۷۰-۸۰% است. اگر نتیجه مثبت باشد، ممکن است نیاز به آزمایش‌های تأییدی باشد.

• تست تنفسی اوره (Urea Breath Test - UBT): بیمار ماده‌ای حاوی اوره برچسب‌دار با کربن می‌خورد یا می‌نوشد. اگر H. pylori وجود داشته باشد، باکتری اوره را به دی‌اکسید کربن تبدیل می‌کند که در تنفس تشخیص داده می‌شود. این تست دقیق‌ترین روش غیرتهاجمی برای عفونت فعال است (دقت بیش از ۹۵%) و برای پیگیری درمان نیز مفید است.

نکته: مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها یا ضداسیدها ممکن است نتایج را تحت تأثیر قرار دهد، پس حداقل دو هفته قبل متوقف شوند.

• آزمایش آنتی‌ژن مدفوع (Stool Antigen Test - SAT): نمونه مدفوع برای وجود آنتی‌ژن H. pylori بررسی می‌شود. دقت بالا (۹۰-۹۵%) دارد و مناسب کودکان یا افرادی است که تست تنفسی برایشان دشوار است.

2. روش‌های تهاجمی یا نیمه‌تهاجمی

این روش‌ها برای مشاهده مستقیم زخم و بیوپسی استفاده می‌شوند و دقیق‌تر هستند.

• اندوسکوپی فوقانی (Esophagogastroduodenoscopy - EGD): استاندارد طلایی تشخیص با دقت بیش از ۹۰%. یک لوله انعطاف‌پذیر با دوربین از راه دهان وارد مری، معده و دوازدهه می‌شود تا زخم مشاهده، اندازه‌گیری و بیوپسی شود. بیوپسی برای بررسی H. pylori، التهاب یا بدخیمی ضروری است. این روش در افراد مسن، با علائم خونریزی یا کاهش وزن توصیه می‌شود.

• سری اشعه ایکس فوقانی دستگاه گوارش (Upper GI Series یا Barium Swallow): بیمار مایعی حاوی باریم می‌نوشد که لایه داخلی معده را پوشش می‌دهد، سپس تصاویر اشعه ایکس گرفته می‌شود. این روش برای تشخیص زخم‌های بزرگ مفید است، اما دقت کمتری نسبت به اندوسکوپی دارد و نمی‌تواند بیوپسی انجام دهد.

مزایا و محدودیت‌های روش‌های تشخیص 

عوارض احتمالی اندوسکوپی شامل درد گلو، خونریزی خفیف، عفونت نادر یا واکنش به داروها است، اما در مراکز معتبر بسیار کم است.

پیشرفت‌های جدید در تشخیص زخم معده 

نوآوری‌ها بر بهبود دقت و کاهش تهاجم تمرکز دارند:

• اندوسکوپی با کمک هوش مصنوعی (AI): سیستم‌های AI مانند CNN (شبکه‌های عصبی کانولوشنی) و GAN (شبکه‌های مولد رقابتی) برای تشخیص خودکار زخم از تصاویر اندوسکوپی استفاده می‌شوند. این فناوری دقت را به بیش از ۹۵% می‌رساند و زمان تشخیص را کاهش می‌دهد.

• کپسول اندوسکوپی هدایت‌شده مغناطیسی: کپسولی که با میدان مغناطیسی کنترل می‌شود و تصاویر باکیفیتی از معده می‌گیرد. این روش غیرتهاجمی است و با AI برای تشخیص خودکار زخم ترکیب می‌شود.

• اولتراسونوگرافی معده با کنتراست خوراکی (OCUS): روشی جدید برای تشخیص و مرحله‌بندی زخم‌های خوش‌خیم، که می‌تواند جایگزین اندوسکوپی سنتی شود.

• اندوسکوپی کپسولی بی‌سیم (WCE): برای تشخیص زخم در کل دستگاه گوارش، با الگوریتم‌های پیشرفته برای شناسایی خودکار.

این پیشرفت‌ها، به‌ویژه در کشورهای پیشرفته، دسترسی به تشخیص دقیق‌تر را افزایش داده‌اند.