فرهنگ ماه مبارک رمضان در خراسان شمالی
ماه مبارک رمضان همواره در فرهنگ اقوام مختلف ایران جایگاه ویژهای داشته و آداب و رسوم برگزاری آن نیز برمبنای این فرهنگها در مناطق مختلف به اشکال متفاوتی برگزار میشود.
ایلنا: ماه مبارک رمضان همواره در فرهنگ اقوام مختلف ایران جایگاه ویژهای داشته و آداب و رسوم برگزاری آن نیز برمبنای این فرهنگها در مناطق مختلف به اشکال متفاوتی برگزار میشود.
به گزارش خبرنگار ایلنا از بجنورد، خراسان شمالی به عنوان استانی با گنجینه فرهنگها و معرفتها و مهد اقوام و آیینهای مختلف، آداب و رسومی زیبا و پرمعنی به پیشواز ماه مبارک رمضان رفته است.
با گسترش زندگی شهری و ماشینی به نظر میرسد برخی از این آیینهای کهن رو به فراموشی و یا حداقل کم رنگ شدن هستند. البته انتظار عدم تغییر در آداب و رسوم معقول و پسندیده نیست، اما از بین رفتن آیینها و دگرگون شدن فرهنگهای اصیل نیز زنگ خطری است که باید به آن توجه شود.
در خراسان شمالی قومیتهای فارس و ترک و کرد و ترکمن در کنار یکدیگر زندگی میکنند و با وجود داشتن سلیقههای مختلف، به خصوص در برگزاری مراسم ملی و دینی دلایل وحدت آفرین و اشتراکات زیادی دارند. در این گزارش قصد داریم به بخشی از آداب و رسوم قومیتهای خراسان شمالی بپردازیم.
ترکهای خراسان شمالی و نظافت خانه و مسجد
ترک زبانان خراسان شمالی در آستانه ماه مبارک رمضان نظافت منازل، مساجد و تکایا را آغاز کرده و همزمان با زیبا کردن ظواهر خانه و کاشانه، سعی میکنند زشتیها و پلشتیها را نیز از قلوب خود بزدایند. همچنین آن دسته از افرادی که به خاطر مسائل و مشکلات پیش آمده با یکدیگر زبان بسته هستند با دعوت و ارشاد بزرگان روی همدیگر را بوسیده و کدورتها را کنار میگذارند.
یکی از رسوم منحصر به فرد اقوام ترک خراسان شمالی در آستانه ماه مبارک رمضان تهیه و پختن ماهی در کنار سایر غذاهای متنوع است، آنان اعتقاد دارند که ماهی پاک کننده است حال اینکه وجه تسمیه این اعتقاد چیست؟ به نظر میرسد به علت محل زندگی ماهی و انتساب آن به دریا و پاک بودن آن باز میگردد.
پس از اتمام نظافت منازل و مساجد نوبت به نظافت شخصی میرسید و در این زمان بود که حمامهای موجود در بجنورد قدیم بسیار شلوغ می شد. حمامهایی چون حمام سراب، حمام جاجرمیها، کوثر، حمام نور، حمام رجاییان و حمام ملاک دو شیفته میشدند و اتشدان حمام نیز لحظهای خاموش نمیشد.
کرمانجهای خراسان شمالی و هدیه دادن
فارغ از رسوم یکسانی که کرمانجهای خراسان شمالی با دیگر اقوام دارند (همانند نظافت منازل و مساجد و...)، هدیه دادن در آستانه ماه مبارک رمضان یکی از رسوم تقریبا منحصر به فرد این قوم است. هدیه دادن به نوجوانانی که تازه به سن تکلیف رسیدهاند و میخواهند برای نخستین بار روزه بگیرند از دیرباز در میان خانوادههای کرمانج خراسان شمالی مرسوم بوده است. یکی دیگر از رسوم کرمانجهای خراسان شمالی ذبح گوسفندی است که از ماههای قبل، مخصوص ذبح برای این ماه نگهداری و پروار شده است.
ترکمنهای خراسان شمالی و «آرازا آی»
برخی از ترکمنهای این استان ماههای رجب و شعبان را روزه میگیرند که همراه با ماه رمضان ۳ ماه را روزه گرفته باشند، آنان ماه رمضان را «آراز آی» مینامند و تقریبا تمامی آنها ۲ روز مانده به این ماه روزه گرفتن را شروع کرده و در واقع به پیشواز آن میروند.
یکی دیگر از رسوم خاص قوم ترکمن در خراسان شمالی اقامه نماز «تراویج» است، ترکمنها در این ماه علاوه بر برپایی نمازهای یومیه، شبها با حضور در مساجد اقدام به برپایی نماز جماعت با عنوان تراویج میکنند.
تراویج، نمازی ۲۰رکعتی بوده که در قالب ۱۰نماز دو رکعتی، پس از اقامه نماز عشاء به جماعت خوانده میشود. در این نماز امام جماعت پس از خواندن حمد، ۱۰سوره از سورههای کوتاه قرآن مجید را در بجای سوره توحید قرائت میکند.
مراسم ختم قرآن مجید نیز از دیگر مراسم ترکمنان خراسان شمالی است که تعدادی از قاریان معروف ترکمن با حضور سایر روزهداران در مدت زمان معینی در چند شب متوالی قرآن را ختم میکنند.
هر بار ختم قرآن توسط ترکمنان با مراسمی ویژهای مانند پخش شیرینیو میوه همراه است و گفته میشود ترکمنها تا پایان ماه مبارک رمضان دست کم پنج تا شش بار قرآن را ختم میکنند.
تاتها و چراغانی کوی و برزن
تاتها نیز پیش از شروع ماه مبارک رمضان یک یا ۲ روز را زودتر روزه گرفته و به پیشواز این ماه میروند. همچنین در شبهای پیش از ماه رمضان نیز اقدام به برگزاری دورههای قرائت قرآن، مجالس دعا و نیایش و نیز برگزاری نمازهای جماعت پنج گانه میکنند و بدین طریق خود را آماده حلول این ماه مبارک میکنند. در سالهای گذشته در روستاهای تات نشین خراسان شمالی چراغانی کردن کوچهها و خیابانها تقریبا یکی از رسوم منحصر به فرد این قوم بوده است. عشایر و کوچ نشینان و چوپانهای خراسان شمالی چون بیشتر وقت خود را در بیابان سپری میکردند از این روش برای تشخیص سحری استفاده میکردند و در هنگام سحر نیز افراد خوش الحان با چاوش خوانی مردم منطقه را برای خوردن سحری بیدار میکردند.
در مناطقی که چاوش خوان وجود نداشت افراد با کوبیدن بر تشتهای مسی که به اعتقاد آنان موجب ایجاد فضایی معنوی شده و آرامشی خاص به فضا میبخشید مردم را به عبادت کردن و خوردن سحری دعوت میکردند.
در بجنورد در زمان سحری ۲ طبل نواخته میشد، طبلهایی آهنگین که هر کدام دارای معانی خاصی بودند؛ آهنگ طبل اول بدین گونه بود که «قره خاتون تو پلو بیشر» یعنی پیرزن بلند شو غذا درست کن که خانم خانه را به برخاستن و آماده کردن بساط سحری دعوت میکرد.
آهنگ طبل دوم میگفت: «قره خاتون قازانه دیشر» یعنی پیرزن دیگ غذا را پایین بیار، که در واقع به معنای آماده بودن سحری و موعد بیدار شدن سایر افراد خانواده بود.
طبل سومی در کار بود و موعد نواختن آن وقت اذان بود و صدای خوش موذنان بجنوردی، که با آن شروع یک روز روزه داری افراد را اعلام میکردند.
ماه رمضان و صله رحم
دید و بازدید و سرکشی از یکدیگر و عیادت از مریض از جمله کارهایی بود که مردم خراسان شمالی بعد از افطار انجام میدادند، کمک به محرومان و بردن افطاری برای آنها در طول ماه مبارک رمضان و به ویژه در شبهای احیاء از دیگر آیینهای مرسوم بین مردم بود.
برپایی مراسم نقالی در قهوه خانهها و خواندن شاهنامه، اسکندرنامه و مختارنامه و بازیهایی چون گل بازی، پادشاه و وزیر در حد فاصل افطار تا سحر از برنامههای جانبی ویژه این ایام بوده است.
در مراسم بزرگداشت شبهای قدر مردم استان از قاریان قرآن، بزرگان و ریش سفیدان محل، اقوام و خویشان و افراد نیازمند دعوت میکردند تا در مراسم احیاء داری آنها شرکت کنند و بعد از افطار به خواندن قرآن، برگزاری مجلس روضه، دعا و نیایش ادامه میدادند و این مراسم تا اذان صبح ادامه داشت.
یکی از رسومی که در شبهای قدر انجام میشد شب زنده داری با قرائت قرآن، خواندن دعاهای جوشن کبیر و سایر ادعیه و قرآن به سر گرفتن بود.
عید فطر در خراسان شمالی
رسم بر این بود که روز عید فطر، زکات فطریه را قبل از برآمدن خورشید به متولیان تقسیم و توزیع آن و یا به خانوادههای نیازمند میرسانند و هم چنین با شرکت در نماز عید فطر به سبب بهرهمندی از نعمت روزه و توفیق در برگزاری مجالس و محافل مذهبی خدا را شکر میکردند.
در هنگام عید فطر افراد در محیطی باز، هموار و خوش منظر به نام خرمنگاه دور هم جمع شده و پس از جمع آوری فطره نماز عید فطر را به جا میآورند.