فرهاد آئیش در گفتگو با ایلنا:
زندگی بشر در طول تاریخ پر از نكات منفی است
آئیش میگوید: مسئله نو و كهنه، مسئله نسلها، سنت و مدرنیته همواره برایم اهمیت زیادی داشته گرچه امروزه خیلی دستخورده شده ولی به هرحال یكی از معظلات قرن ما است.
ایلنا: فرهاد آئیش و علی نصیریان این روزها پس از هجده سال برای بازی در نمایش «هفت شب با میهمان ناخوانده در نیویورك» بار دیگر كنار هم روی صحنه رفتهاند. گذشته از جذبیتهایی كه اجرای اثری پس از سالها میتواند برای تماشاچیان و بازیگران این نمایش داشته باشد؛ دیدن سبك ایفای نقش هنرمندی همچون علی نصیریان به عنوان نماینده نسل اول بازیگران تئاتر مدرن ایران روی صحنه جذابیت تماشای این نمایش را دوچندان میكند. گفتگو با فرهاد آئیش را در ادامه میخوانید.
* پس از تماشای نمایش احساس وجود عنصر«تلخی» نظر را بیشتر جلب كرد، گرچه پایانبندی تلخ نیست. این تلخی از كجا نشات میگیرد؟
__ به نظر من بشر را میتوان به دو گروه تقسیم كرد، افراد خوشبین و انسانهای بدبین، من درون خودم هر دو اینها را همزمان دارم و وضعیت بشر در دنیای امروز را كریه میبینم. نه تنها امروز بلكه در طول تاریخ، جنگها، جنایتها و شكل زندگی بشر نكات منفی زیادی دارد. میتوانیم دیالوگهایی از نمایش را به خاطر بیاوریم كه میگوید، همهجا جنگ است و همه یكدیگر را به قتل میرسانند، شخصیت نمایش میگوید بیرون اتاق من همه چیز كثیف است از هوا گرفته تا قلب و مغز آدمها، بنزینی كه در این ماشینها میسوزد اشك و خون آدمها است و به اندازه همه این كالاهایی كه ساخته شده حداقل یك دروغ گفته شده. همه اینها نگاهی بدبینانه به دنیا است ولی دور از واقعیت هم نیست چون جهان واقعا همین شكل است. دنیای دیگری هم وجود دارد كه با سادگی و عشق همراه است و نتیجه آن میشود زندگی خوشبینانه.
* این خوشبینی را باید در كاركتر میهمان یعنی آقای نصیریان جستجو كنیم؟
__ بله، این مرد انسان ساده و پاكی برگرفته از آقای هالو است كه اجتماع او را هالو خطاب میكند. طبق این تعریف ایكاش همه دنیا هالو بودند، آدمهایی كه ساده هستند و هر آنچه به آنها گفته میشود را باور میكنند. در دوران معاصر میان هنرمندان و مفاهیم هنری بحث مطرح بوده كه میگوید اوج سادگی پیچیدگی است و اوج پیچیدگی، سادگی است. ما سعی كردهایم به نوعی این مفهوم را در نمایش مدنظر قرار دهیم. اگر بخواهم مجدد به سوال قبلی شما بازگردم این مسئله خیلی به جغرافیای نیویورك ارتباطی ندارد. اتفاقا مردم آمریكا خیلی ساده هستند، اما خوب دولت مردانشان به گونه دیگری هستند. من همهاش به یاد این شعر حافظ میافتم كه میگوید: منم كه شهره شهرم به عشق ورزیدن، منم كه دیده نیالودم به بد دیدن؛ درواقع به این معنی نیست كه حافظ میگوید بدی وجود ندارد، بلكه آنقدر بدی زیاد است كه حافظ میخواهد دنیای دیگری خلق كند و در آن زندگی كند. كاركتر پیرمرد نمایش ما هم همینگونه است.
* اما این كاركتر بیش از اینكه هالو باشد فردی رند به مفهوم مثبت آن به نظر میرسد نظر شما در مقام كارگردان هم همین بود؟
__ ما در متون كهن خود رندهای گوناگون داریم، مانند رند ساده، یا رند گوشه نشین، شخصیت این نمایش رندی به آن معنا كه بخواهد برنامهای برای هدایت فرد به راه راست داشته باشد ندارد، شاید شما از زوایایی چنین برداشتی كنید اما این واقعا نتیجه دلخواه من نیست و دوست ندارم چنین برداشت شود. هدف من این بود میهمان انسان سادهای باشد كه سادگی او موجب شود فرد جوان به نكاتی پیببرد و تغییر كند نه اینكه پیر بخواهد پند و اندرز بدهد. اینجا رابطه مرید و مرادی درجریان نیست، هر دو انسان كاملا استثنایی هستند و در اجتماع نمونهای ندارند یا كم نظیر است.
* امروز چطور، پس از گذشت 18سال هنوز ذهنیت شما نسبت به این كاركترها تغییر نكرده است، همچنان اعتقاد دارید در این نمایش با شخصیتهایی طرف هستیم كه وجود خارجی ندارند؟
__ افراد این چنینی وجود دارند ولی حرف من این است كه از انسانهای عادی جامعه نیستند، فرد عادی برای عمل به قولی كه سالها قبل داده به آمریكا سفر نمیكند كه روی فرزند دوست خود را از طرف پدر كه دستش از دنیا كوتاه شده ببوسد. یا انسان عادی درب را روی خود نمیبندد تا به قیمت از دست دادن جان شاهكاری خلق كند. اینها آدمهای روزمره نیستند.
به هرحال هردو اینها به صورت نسبی در جامعه وجود دارند.
* هنگام بازی در نمایش احساس میكنید نسبت به 18سال قبل چقدرتغییر كردهاید؟
__ این نمایش ترجیحا باید زمانی اجرا میشد كه سن كمتری داشتم و جوانتر بودم، به هرحال اجرا كردیم و من هم سعی كردم خودم را از نظر فیزیكی آمادهتر كنم. از طرف دیگر وقتی متن را نوشته بودم موضوع نمایشنامه خیلی بیشتر ذهنم را درگیر كرده بود؛ درحال حاضربیشتر شبیه تئاتر كلاسیكی است كه قبلا اجرا شده و حالا پس از سالها دوباره روی صحنه میرود. به مرور گرهها و وابستگیهایی كه در گذشته داشتم دوباره بین من و این نقش بهوجود آمد.
* چه گرههایی و با كدام بخش از نمایش بیشتر احساس وابستگی میكنید؟
__ با كلیت نمایش كه به نوعی درباره دوستی و عشق است و برای من به نوعی حالت تراپی هم داشت. چون مسئله نو و كهنه، مسئله نسلها، سنت و مدرنیته برای من اهمیت داشته گرچه امروزه خیلی دستخورده شده ولی به هرحال یكی از معظلات قرن ما است. در اسطورههای تاریخی هم ادیپ را داریم، در اسطورههای ایرانی هم ماجرای كشته شدن سهراب به دست رستم را داریم.
* این سادگی و پیچیدگی كه درباره آن صحبت میكنید چگونه در اثر به خصوص در فرم قابل مشاهده است؟
__ فرم نمایش خیلی ساده است، من تا به امروز نمایشنامهای با فرم روایت خطی ننوشته بودم و این نخستین مرتبهای بود كه چنین قاعدهای را رعایت كردم. طبیعت این كار چنین ساختاری را طلب میكرد كه خیلی ساده شروع، وسط و پایان داشته باشد. قصه خیلی ساده است، پسری میخواهد خودكشی كند، میهمان ناخواندهای به خانه او میآید و موجب میشود مرد جوان در تصمیم خود تجدیدنظر كند. خیلی خوشحال هستم تعدادی از مخاطبانی كه به سالن میآیند بیشتر از لایههای زیرین و فرم كار به قصه توجه میكنند.
* یعنی دوست دارید مخاطب بیشتر این شكلی باشد؟
__ نه دوست ندارم مخاطب اینگونه باشد، خوشحال هستم از همه سلیقهها مخاطب این نمایش میشوند و با اثر ارتباط برقرار میكنند.
* آیا برنامهای برای خلق نمایش جدید دارید؟
__ بله، مدتی است به مكبث شكسپیر فكر میكنم اما مطمئن نیستم توان داشته باشم از پس كار بربیایم، متن بزرگی است و انرژی زیادی طلب میكند.
* چقدر از نمایشنامه را اجرا میكنید، از چه بخشهایی چشم پوشی شده است؟
__ حذف شده ندارد، تازه خودم قسمتهایی را به آن اضافه كردهام به نوعی باید گفت بیشتر متن من است تا شكسپیر.