واکنش سازمان ثبت احوال کشور به افزایش آمار ازدواجهای در سنین پایین؛
افزایش آمارها ناشی از ثبت ازدواجهای معوقعه است
با تفکیک آمارهای ثبت معوقه ازدواج از آمار عملکرد ثبت این رویداد، میتوان از برخی توصیفها و تحلیلهای سطحی در مورد آمارهای ثبتی ازدواج جلوگیری کرد.
ایلنا: دفتر آمار جمعیتی سازمان ثبت احوال کشور پیرامون افزایش ثبت ازدواجهای زود هنگام با انتشار گزارشی به ارائه توضیحاتی در این مورد پرداخت.
به گزارش ایلنا، پیشینهٔ ازدواج در کشور ما نشان میدهد ازدواج زن و مرد قبل از رسیدن به سنی که به وسیلهٔ قانون برای زناشویی تعیین شده و معمولاً بر اساس مذهب و عرف حاکم بر جامعه انجام میشود از سالها پیش در ایران به ویژه در مناطق روستایی و عشایرنشین آن مرسوم بوده است.
مطابق ماده ۱۰۴۱ قانون مدنی کشور، عقد نکاح دختر قبل از رسیدن به سن ۱۳سال تمام و پسر قبل از رسیدن به سن ۱۵سال تمام منوط به اذن ولی به شرط رعایت مصلحت با تشخیص دادگاه صالح مشخص شده و تا قبل از سال ۱۳۸۱ که این قانون پس از اصلاحات به تصویب مجمع تشخیص مصلحت نظام رسید فقط ولی دختر و پسر صلاحیت تشخیص ازدواج برای فرزند را خود داشت. از طرفی، در اسلام حداقل سن ازدواج دختر ۹ سالگی توصیه شده و مطالعة سیرهٔ ائمه اطهار و معصومین (علیه السلام) حکایت از ازدواج دختر و پسر در سن پایین را دارد. چنانکه امام باقر (ع) فرمودهاند: دختر وقتی به سن ۹ سالگی میرسد از یتیمی بیرون میآید و میتواند ازدواج کند (شیخ حر عاملی، وسایل الشیعه، ج۱، ص۳۰). بدین ترتیب علاوه بر شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در گذشتة کشور ما، پایبندی خانوادهها به اعتقادات مذهبی و آداب و رسوم سنتی سبب شده بود که در گذشته خانوادهها ازدواج در سن پایین فرزندان خود را ترجیح دهند. اما با تغییر در شرایط جامعه به ویژه شرایط آموزشی، سن ازدواج افزایش یافت و ازدواج در سن پایین رفته رفته جای خود را به ازدواج دیرهنگام داد. بطوریکه در سال۱۳۹۰ دادههای ثبتی میانگین سن ازدواج پسران را ۷ / ۲۶سال و دختران را ۴ / ۲۲ سال نشان داده است.
آنچه ظاهراً از آمارهای انتشار یافته سازمان ثبت احوال در سالهای اخیر بر میآید، افزایش تعداد ازدواج ثبت شده دختران و پسران سنین پایین است. بطوریکه موجب شده در برخی از رسانهها و خبرگزاریها شاهد تحلیلهایی بر اساس این آمارها و منتسب کردن آنها به دختران و پسران سنین پایین به عنوان کودکان امروزی باشیم.
در تبیین این افزایش باید اشاره کرد که حجم قابل توجهی از این آمارها به سالهای گذشته مربوط بوده و به عنوان «ازدواج معوقه» در چند سال اخیر در حال ثبت است. در این ازدواجهای معوقه، زوجین ازدواج شرعی داشته اما آن را ثبت قانونی و رسمی نکرده اند، و پس از گذشت سالها از زندگی زناشویی خود به دلایل متفاوت از جمله بهرهمندی از امکانات و تسهیلات اجتماعی نظیر دریافت یارانه، سهام عدالت، دریافت گذرنامه برای سفرهای زیارتی و... در سالهای اخیر اقدام به اثبات زوجیت و ثبت ازدواج خود کرده و سازمان ثبت احوال نیز برابر ماده ۳۲ قانون خود تکلیف دارد پس از انجام استعلام و اطمینان از عدم ثبت زوجیت آنان، ازدواجشان را در سند هویتی آنها ثبت کنند. این دسته از ازدواجها که در استانهای جنوبی و مرزی کشور بیشتر مشهود است حجم قابل توجهی از آمارهای ثبتی ازدواج سنین پایین را شامل شدهاند. البته اجرای طرحهای ویژه به منظور شناسایی و ثبت ازدواجهای معوقه توسط ادارات کل ثبت احوال برخی از استانهای کشور نظیر استان سیستان و بلوچستان مزید این علت در افزایش ثبت ازدواج معوقه بوده است.
مقایسه آمارهای ثبتی ازدواج در سه سال اخیر (۹۰-۱۳۸۸) نشان میدهد، در سال ۱۳۸۹ تعداد ازدواج ثبت شده مردان کمتر از ۱۵سال و ۱۹-۱۵ ساله کشور به ترتیب ۲۶ درصد و ۳ درصد رشد نسبت به سال ۱۳۸۸ داشته است. همچنین درصد رشد تعداد ازدواج ثبت شده زنان کمتر از ۱۰سال و۱۴-۱۰ ساله کشور در سال ۱۳۸۹ به ترتیب ۵۹ درصد و ۶ درصد نسبت به سال ۱۳۸۸ بوده است. اما بررسی تغییرات آمارهای ثبتی ازدواج در سال ۱۳۹۰ نسبت به سال ۱۳۸۹ حکایت از کاهش ثبت ازدواج برای مردان و زنان این دو گروه سنی دارد و این کاهش در مقایسه با افزایشی که در سال ۱۳۸۹ نسبت به سال ۱۳۸۸ شاهد بودیم بیشتر قابل توجه است. بطوریکه در سال ۱۳۹۰ ثبت ازدواج مردان سنین کمتر از ۱۵ سال با ۹/۴۸- درصد کاهش و ثبت ازدواج زنان کمتر از ۱۰ سال با ۳/۶۹- درصد کاهش همراه بوده است.
این تغییرات را میتوان با افزایش ثبت ازدواجهای معوقه در سالهای اخیر تبیین کرد. چنانکه در سال ۱۳۸۹ نزدیک به ۵۱ هزار و در سال ۱۳۹۰ نزدیک به ۱۴ هزار ازدواج معوقه در کشور به ثبت رسیده است و از مجموع ازدواجهایی که تاریخ وقوع آنها قبل از سال۱۳۹۰بوده است بیش از ۴۵ درصد بعد از گذشت ۱۰ تا ۲۰ سال، ۳۲ درصد بعد از گذشت ۲۰ تا ۳۰ سال و ۲۳ درصد بعد از گذشت ۳۰ تا ۴۰ سال ثبت قانونی شدهاند و اغلب این ازدواجها به زوجینی که در سنین پایین قرار داشتهاند مربوط است. برای نمونه در یکی از ازدواجهای ثبت شده که زوجین پس از گذشت ۴۰ سال از زندگی مشترک در سال ۱۳۹۰ اقدام به ثبت قانونی ازدواج خود کردهاند زوج ۱۶ سال و زوجه ۱۰ سال داشته است. بدیهی است با کاهش ثبت این دسته از ازدواجها، از آمار ازدواج سنین پایین کاسته خواهد شد. چنانکه مقایسهٔ آمارهای ثبتی این رویداد در سال ۱۳۹۰ و سه ماهه اول امسال نسبت به دورههای زمانی قبل مؤید این مطلب است.
بررسی آمارهای ثبتی ازدواج طی سه ماهه اول سال ۱۳۹۱ و مقایسه آن با مدت مشابه سال قبل نشاندهنده کاهش ازدواج در مردان سنین کمتر از ۱۵ سال و ۱۹-۱۵ ساله کشور به ترتیب با ۲۲- درصد و ۱۱- درصد، و همچنین کاهش ازدواج در زنان سنین کمتر از ۱۰ سال و ۱۴-۱۰ساله کشور به ترتیب با ۲۳- درصد، ۷- درصد بوده است.
باید اذعان کرد دادههای ثبت احوال از مهمترین منابع آمارهای جمعیتی هستند که دگرگونی و تحولات جمعیتی جامعه را روشن میسازند و با تکیه بر آنها میتوان تحولات جمعیتی را در کشور رصد نمود. اما باید توجه داشت که آمارهای ثبتی جمعیتی از جمله وقایع ازدواج منعکس کننده عملکرد ثبت این وقایع هستند. و اگرچه سازمان ثبت احوال کشور در سالهای اخیر تلاشهای قابل توجهی را در جهت شناسایی و ارتقای پوشش ثبت وقایع چهارگانه داشته و در این مسیر موفقیتهای چشمگیری را نیز بدست آورده است، بطوریکه در حال حاضر نزدیک به ۹۹ درصد از وقایع ولادت و بیش از ۸۳ درصد از وقایع وفات کشور را پوشش ثبت داده است، اما ماهیت آن ایجاب میکند در انتشار آمارهای ثبتی، عملکرد ثبت یا حجم کل وقایع حیاتی ثبت شده را ارائه دهد، و از آنجا که حجم کل نشاندهندهٔ برآوردی از وقوع واقعه در هر سال است و سالانه تعدادی وقایع معوقه برای ثبت وجود دارد که از سالهای قبل باقی مانده و به ثبت احوال اعلام نشدهاند، بنابراین میتوان گفت با تکرار این فرایند در هر سال آمارها یکدیگر را متوازن خواهند کرد.
با تفکیک آمارهای ثبت معوقه ازدواج از آمار عملکرد ثبت این رویداد، میتوان از برخی توصیفها و تحلیلهای سطحی در مورد آمارهای ثبتی ازدواج جلوگیری کرد.