آسیب شناسی شعر مازندران در دولت نهم و دهم؛
امیدی به بهار نیست
اكثر شاعرانی كه توان طرح مسئله و نگاهی بدیع را در مازندران داشتند به دلیل فراهم نبودن زیرساخت های مناسب، حمایت های كافی و نگاهی یك جانبه و تمامیت خواه به شعر یا ترك موطن كرده و به پایتخت رفتند یا كنج عزلت گزیدند و راه تنهایی در پیش گرفتند.
وقتی "افسانه" اثر متفاوت و دیگرگونه نیما یوشیج به جهان شعر فارسی وارد شد، نوید روزهای روشنی برای ادبیات ایران و مازندران بود. نیما، آن روستایی زاده ای كه به واسطه تحصیل در مدرسه سن لوئی واكنش های غرب به زبان را دریافته بود توانست فصل تازه ای را در مهمترین هنر قوم ایرانی، یعنی شعر، رقم بزند.
به گزرش ایلنا از آن زمان تا به امروز مازندران پنجره زبانی خود را روبه افقی سیری ناپذیر گشود و انتظار می رفت همپای هنرمندان جنوب و فلات مركزی ایران كه در داستان به كار شدند، شعله شعر را فروزان كند.
اما امروز و پس از 8سال زمام داری دولتی محافظه كار، وضعیت شعر و شاعری در مازندران نه تنها تعریفی ندارد، بلكه در سكونی مرگ آور چمباتمه زده است.
اكثر شاعرانی كه توان طرح مسئله و نگاهی بدیع را در مازندران داشتند به دلیل فراهم نبودن زیرساخت های مناسب، حمایت های كافی و نگاهی یك جانبه و تمامیت خواه به شعر یا ترك موطن كرده و به پایتخت رفتند یا كنج عزلت گزیدند و راه تنهایی در پیش گرفتند.
پیش از آغاز به كار دولت محمود احمدی نژاد بیش از 8 جلسه فعال شعری در سطح مازندران در جریان بود. در شرق این پهنه؛ شهرهای بهشهر، نكا و گلوگاه شاعران كلاسیك قدرتمندی داشت كه نام هایی چون سیامك بهرام پرور نتیجه فعالیت های همان دوره است. ساری؛ مركز بالفعل شعر مازندران بود؛ اگرچه بیشتر صاحب منصبان شعر ساری متمایل به شعر متعهد یا به بیان دیگر شعر شبهه دولتی بودند، اما برگزاری مداوم، منظم و روبه رشد كارگاه ها و نشست های شعری در حوزه هنری واداره فرهنگ و ارشاد اسلامی، در كنار جلسات خصوصی شعر خوانی، ساری را به عنوان مركز گردهمایی شاعران بدل كرده بود. جشنواره شعر علوی، تصمیم سازی و راه اندازی خانه شعر شمال، پیشنهادهای معاصر به شعر پارسی، جدل های فكری و عقیدتی شاعران در كافه ها، پارك ها و خانه برخی از آنان، فضا را پویا و قابل استفاده كرده بود.
شعر قائمشهر نیز به واسطه حضور پررنگ سوادكوهی ها كه شعر را به شكلی فطری از نیاكان خویش به ارث برده بودند راهی مناسب در پیش رو داشت. جلسات تخصصی "دوشنبه های بهشت" به همراه جلسات هفتگی شعر در اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی قائمشهر رونقی امیدوار كننده به شعر این شهر كارگری داده بود.
بابل و آمل نیز با همراهی و همفكری شاعران كلاسیك و مدرن، شبیه جُنگی شاعرانه بود كه می توانست هر دو سلیقه اصلی شعر مازندران را ارضا كند. فرهاد صابر یكی از لیدرهای برگزاری نشست های تخصصی شعر به همراه چاپ گاهنامه ای تخصصی بر وضعیت روبه رشد شعر مازندران اثر گذاشت.
غرب مازندران نیز با تمركز بر شعر مدرن و شعر بومی و طرح وضعیت هایی چون "اسا شعر" توسط جلیل قیصری بستر مناسبی برای رشد و جهتگیری شاعران جوان بود.
اما هنوز چندماه از آغاز به كار "دولت نهم نگذشته بود كه آهسته آهسته صدای تغییر و ورود نوع خاصی از تفكر به فضای شعری مازندران به گوش رسید. شاعران به واسطه برخی انتقادها و تذكرات از كافه ها دور شدند و آنقدر سرگرم مسائل حاشیه ای و وقت گیر شدند كه نه فرصتی برای گفتگوهای تخصصی ماند نه دانشی در كار بود كه بتوان آن را به اشتراك گذاشت. نگاه دولت به شاعرانی كه در كافه ها و قهوه خانه ها گرد می آمدند و ساعتی را با چای و سیگار و بحث می گذراندند مثبت نبود، فضای شعر دولتی و خواست دست اندركاران ادبیات دولتی مازندران تجمیع نویسندگان زیر چتری یكپارچه با نام "شعر دولتی" بود.
انجمن های شعر در بهشهر و گلوگاه تعطیل شدند و شاعران این محافل یا امروز اسیر مشكلات فراوان اقتصادی و فرهنگی هستند یا عزم سفر كردند و در سراسر مازندران و ایران پخش شدند.
جلسات شعر حوزه هنری كه تا پیش از این یكی از قطب های مهم جلسات مازندران بود، آهسته آهسته روبه افول گذاشت و امروز بیش از 2 سال است كه حتی برگزار نمی شود.
جلسات شعر اداره فرهنگ و ارشاد مازندران كه در ساختمان آجری ارشاد ساری برگزار می شد، صمیمیت خود را از دست داد و بیشتر به سمت طرح مسائلی خاص و یكسویه در شعر معاصر رفت و چندین سال است كه توسط گروهی از شاعران اداره می شود و از حضور جدی شاعران قدیمی و طرح مسائلی بنیادین خبری نیست.
انجمن های فعال شعر در شهرهای چالوس، تنكابن، نوشهر و نور در خلال این 8 سال بارها تعطیل شد و پس از هربار بازگشایی از اهمیت و ارزش آن به شدت كاسته شد، طوری كه امروز تبدیل به محفلی دوساعته برای شعر خواندن از روی رفع تكلیف و پر كردن رزومه شده است.
بی انصافی است اگر تمامی این مصائب را بر دوش رویكردهای دولت فعلی بدانیم، بسیاری از این مشكلات از دیرباز در شعر مازندران وجود داشته است و به طور كلی فضای شاعرانه مازندران همواره آبستن نوعی نگاه انحصار طلبانه بوده است. اما آسیبی كه شعر استان در این 8 سال متحمل شده است از چند لحاظ بسیار مهم و قابل توجه است.
نمایندگان فرهنگی دولت احمدی نژاد درمازندران ركورد دار عدم برگزاری جنگ های شاعرانه مستقل هستند و بسیار به ندرت پیش آمده كه به گروهی اجازه داده شود با استفاده از امكانات دولتی از قبیل، فضای برگزاری، خدمات چاپ و نشر، طرح ایده های اجتماعی و سیاسی و تامین مالی اقدام به برگزاری جلسه ای شاعرانه كند. حتی اگر گروهی با هزینه و توان خود قصد برگزاری همایش را داشته باشند همواره نگران عواقب آن هستند. بسیاری هنوز نمی دانند دولت چه توقعی از فرهنگ دارد و اساسا حرف حساب دولتی های مازندران چیست؟ چرا شعر و ادبیات در بدترین وضعیت خود در 100 سال اخیر در مازندران به سر می برد. چند نشست آسیب شناسانه با حضور سلایق و اقشار مختلف شعر مازندران برگزار شده است. چند شعر خوب در حئزه ادبیات پایداری سروده شده است، چند شعر مناسب وقابلا طرح در شعر اجتماعی متولد شده. آیا مازندرانی ها شاعران جوان خود را می شناسند؟ سیل بی رحمانه سانسور و اوضاع اسف بار نشر در مازندران بر گردن كیست. چطور است كه شاعرانی بسیار جوان با كمترین دانش و بهره شاعرانه موفق به چاپ كتاب می شوند اما نام هایی درخور و اذهانی مستعد كنج عزلت گزیده اند. در همین نمایشگاه كتاب سراسری كه هرسال و در در زمستان برگزار می شود چند شاعر و نویسنده موفق مازندرانی حضور داشته و معرفی شده اند.
چند جلسه مفید پیرامون تاریخچه و عملكرد شعر مازندران برگزار شده است؟
حتی "جشنواره شعر علوی" كه یكی از قدیمی ترین برنامه های دولتی در شعر مازندران است و در سال های گذشته شاعران خوبی ـ مخصوصا در شعر كلاسیك ـ را از اقصی نقاط ایران در ساری گردهم می آورد بارها با تعطیلی، تعویق و عدم برگزاری موجه و شایسته روبه رو شد.
آمارها نشان می دهد شاعرانی كه در عرصه شعر مدرن ایران از مازندران حضور داشته اند به شدت با افت نشر و عرضه مواجه شده اند و به جرات می توان گفت كه بیش از 6سال است اثر درخور توجه و مناسبی در حوزه شعر مدرن از شاعران ساكن مازندران به چاپ نرسیده است كه یكی از مهمترین دلایل آن به حاشیه راندن شعرا به دلیل تمامیت خواهی و یك جانبه نگری دستگاه های فرهنگی استان است.
یكی دیگر از آسیب های جدی چند سال اخیر تعطیلی جلسات قدیمی شعر در مازندران است كه دولت بارها با اعمال نظر خود بر این جلسات از كیفیت اداره آن ها كاست و زعامت آن ها را به گروهی سپرد كه عملا رابطه خوب و حسنه ای با شاعران مستقل نداشت و به الطبع آن ها را به حاشیه راندند.
اگرچه در این مدت به تعداد ناشران مازندرانی افزوده شد اما عدم درك و تخصص كافی صاحبان جدید نشر در مازندران باعث ارائه آثاری به شدت ضعیف شد و این بنگاه های نشر را عملا به محل درآمدزایی از طریق جوانانی بدل كرد كه حتی هنوز شعر نیما را نیز نمی شناختند و امروز بیش از دو كتاب در دولت نهم و دهم از آن ها به چاپ رسیده است كه تنها به كار پركردن آمار می آید و از كیفیت در آن ها كوچك ترین اثری نیست.
دولت نهم و دهم به واسطه رابطه حسنه ای كه با كشورهای حاشیه دریای خزر داشت امكان بالقوه ای برا ایجاد پل ارتباطی بین شاعران این ممالك و شاعران مازندرانی بود، مخصوصا شاعران تاجیك كه در سال های اخیر نامی برای خود در شعر آسیای میانه دست و پا كرده اند. اما مسئولین فرهنگی استان اصولا مقوله شعر را تنها در اشعار مناسبتی و ایدئولوژیك می خواستند و هرگز اقدامی مناسب و كارآمد جهت برقراری ارتباط با جهان شعری پیرامون خود نكردند.
در 8 سال اخیر، دیگر همچون دهه هفتاد شاهد حضور نام های پرآوازه شعر معاصر در مازندران و ایجاد ارتباط بین آن ها و جریان های روزآمد شعر استان نبودیم و اگر دعوتی از شعرا و منتقدین بنام ایران صورت گرفت توسط جلسات و انجمن های خصوصی چون" انجمن ادبیات و فلسفه مازندران" بود. در بیانی دیگر در دولت های نهم و دهم رابطه شعر مازندران با شعر ایران به كم ترین حد خود رسید بطوریكه اگر پیش از این آثاری مشترك در حوزه نقد به چاپ می رسید كاملا از برنامه نوشتاری ادبیات مازندران حذف شد.
بیش از 6 سال است كه انرژی، نام و نیروی جدیدی در استان ایجاد نشده است كه قابلیت طرح در شعر كشور را داشته باشد. نشریات داخلی انجمن ها به طور كلی تعطیل شده است و در فضای جراید استان بجز چند ماهنامه كم ترین اثری از نقدهای منسجم، شعرهای گیرا، متون ادبی و بطور كلی خبری از ادبیات نیست. و به نظر می رسد كار بی دردسر بیشتر خوشایند مسئولان فرهنگی مازندران است.
البته در این مدت در حوزه ادبیات بومی، تاریخ نگاری مازندران و تبارشناسی زبان مازندرانی اقدامات خوبی صورت گرفته است كه در این موارد نیز كم تر نام دولت در میان است و بیشتر این اقدامات توسط انجمن های عمومی و با مشاركت دستگاه هایی نظیر حوزه هنری صورت گرفته است كه از آن جمله می توان به فعالیت های مشترك " پژوهشكده ساری شناسی" و حوزه هنری مازندران اشاره كرد.
اما از همه این موارد كه بگذریم حال شاعران خوب نیست. این گروه حساس اجتماع عموما با مشكلات شدید اقتصادی، عدم توجه و سرویس دهی مناسب، آزارهای گاه و بیگاه به خاطر نظر و اندیشه شان روبه رو هستند.
در بسیاری از موارد برخورد های مناسبی با آن ها صورت نمی گیرد. در یك كلام جایگاه اجتماعی شان را از دست داده اند و مردم انقدر در این سال ها در گیر نان شب شده اند كه خربزه شعر و هنر برایشان آب است. شغل بسیاری از انسان های فهیم و ادیب مازندران بازاریابی شده است و یا مجبورند روز 8 ساعت در كارخانه ها كار كنند و شب با خستگی هرچه تمام تر جای اینكه قلم به دست بر میز تحریر خوابشان ببرد، قاشق به دست بر سر سفره شام به خواب می روند.
شاعران پیشكسوت مازندران به دلیل تعطیلی و ركود فضاهای شاعرانه كم تر فرصت رویارویی و دیدار با شعرای جوان كه طالب تجربه اند را پیدا می كنند.
شاعران را چه شده است؟ چگونه راه گلو بسته است كه صدای استعاری شعر به گوش های استعاری نمی رسد.
آقایان مسئول در این 8 سال ریشه شعر بسیاری خشكیده است، بارانی سیل آسا باید تا مگر جوانه ایی بروید و امیدی به بهار باشد. اما شعر مازندران را ـ حداقل تا چند سال ـ امیدی به بهار نیست.
علی نجاتی