دیوارها چیستند و چرا؟
در جامعهای که مردم آن مشغول حرفه حصار چینی هستند همواره باید به دنبال زمینهها و کارکردهای چنین عملی بود. با اتکا بهاین زمینهها و آن کارکردها میتوان ادعا کرد که حصار و حصار کشی ریشه در احساس عدم امنیت دارد و از نتایج بارز آن نیز فقدان ارتباطهای عاری از شائبه و تکلف است و هم چنین دوری از آشکارگی.
دیوارها چیستند و چرا؟ (خوانشی از مناسبات اجتماعی انسان و جامعه ایرانی) عنوان یادداشت رضا اکبری نوری است كه در آن میخوانید؛
دیوارها، هرچند نمادی از فاصلهاند اما چون دیوارند برداشتنیاند و گاهگاهی میتوان بر آنها پنجرهای به جا گذاشت. میتوان آنها را کوتاه کرد یا به جای آنها پرچینهایی به جا گذاشت که بیشتر بوی مهربانی میدهند. آری زمانه است و سنت دیوار چینی در بین مردمان همچنان ادامه دارد. روزی روسو گفت: اولین کسی که قطعه زمینی را محصور ساخت و اعلام کرد این زمین از آن من است، بنیاد مالکیت را به جا گذاشت. اما نکته مهم و شاید مهمتر این که انسانها از کی و چگونه و چرا به دور خویش حصار کشیدند. البته در پاسخی ساده و ابتدایی میتوان گفت این حصارکشی به دور خود برای مراقبت از خود در برابر دیگری بود. این حرف شاید در زمانهای در گذشته صحت بیشتری داشت. اما امروز باید به خاطر داشته باشیم وقتی به دور خود حصار میکشیم دیگر مالک خود نیز نیستیم. در جهانی که روز به روز ارتباطات نقش مهمتری در زندگی روزمره انسان بازی میکند و بخش مهمیاز هویت انسانی ما را نیز پدید میآورد، در فقدان ارتباط، انسان و جامعه ایرانی بخشی از خود را که در نسبت با دیگری است در بیرون از خویش جا گذاشته است. مگر این نیست که انسان در نسبت با دیگران و کنش و واکنشهای ارتباطی، انسان میشود، پس هر چه حصارها ضخیمتر میشوند مالکیت بر خود نیز رنگ میبازد و ما خویشتن خویش را نیز مالک نخواهیم بود. میماند این سوال که پس مالک چه چیزی هستیم؟
براین اساس باید نکته دیگری را نیز به نکته روسو افزود، حصارها تنها به دور داراییها کشیده نمیشوند. بلکه حصارهایی نامرئی وجود دارند که انسانها به دور خود میکشند تا از خود در مقابل دیگران محافظت کنند و کارکردهای دیگر، که در ادامه ذکر آن ها خواهد رفت. نکته دیگر این که، وقتی برای مراقبت از خود در مقابل دیگری به دور خود حصار میکشیم، بیم آن میرود که مالکیت بر خود را از دست بدهیم که در این صورت مالک حصارها هستیم نه مالک خودمان. لذا نمیتوان این همه انسانی را که هر روز حصارهای خود را ضخیمتر میسازند نادیده گرفت؟ مگر نه این است که وقتی مالک چیزی هستیم مدام به آن میپردازیم و در پروار کردن آن میکوشیم ولی گویا انسانها بیش ازاین که به فربهی وجود و فربهی ارتباطات برسند به فربهی دیوارها میپردازند.
نکته دیگراین که دیوار علاوه بر یادآور بودن حس مالکیت و مراقبت از دارایی، یاد آور چیزهایی که ما پنهان میکنیم نیز هست. وقتی ما به دور خود دیوار میکشیم چه چیز یا چه چیزهایی را پنهان میکنیم یا چه چیزهایی را برای پنهان کردن داریم. مردمان و جامعهای که مدام دیوارهای خویش را ضخیم میسازند به یک معنا چیزهای زیادی را برای پنهان کردن دارند و همواره در یک سوی دیوار چیزهایی وجود دارند که دیگران نباید از آن ها آگاهی یابند.
لذا پنهانسازی و ترس از آشکارگی که زمینههای مختلف و البته نتایج متعددی را نیز به دنبال دارد در جامعه رواج مییابد. در جوامعی که هنوز آشکارگی آسیبهای فراوانی را به دنبال دارد مردمان همواره در پنهانی خود میکوشند و با همه توان سعی دارند تا دیده نشوند و یا آنگونه که هستند دیده نشوند. لذا نتیجه ترس از آسیبهایی که جامعه و نهادهای حاکمیتی به دنبال دارد تبدیل میشود به حصارهایی که مردم به دور خود برای پنهان شدن میکشند. بنابراین دیوارها زمینهها و کارویژههای چندگانهای دارند که به شرح زیر میتوان آن ها را برشمرد:
الف- زمینهها:
1- ترس و نگرانی و احساس عدم امنیت از آشکارگی.
2- حاکمیت نظام قومیو قبیلهای و طایفگی به جای نظام شهروندی.
3- فقدان اعتماد به نفس.
4- تهی بودن از ارزشهای قابل ارائه.
5- میل به تصویر سازی از خود.
6- حاکمیت قضاوتهایایدئولوژیک در جامعه و برقرای مراتب تشویق و تنبیه بر اساس آن.
7- بوالهوسی. میل شدید جهت دست یابی به داراییهایی که بر اساس شایستگی به دست میاید بدون پدید آوردن شایستگی در خویش.
8- احساس هجوم مداوم.
ب- کارویژه ها و نتایج:
1- دیوارها ما را پنهان میسازند.
2- دیوارها ما را مورد حمایت خویش قرار میدهند.
3- دیوارها به ما احساس مالکیت میدهند.
4- دیوارها از هجوم دیگری ما را در امان نگه میدارند.
5- دیوارها به ما اقتداری میدهند که هر کس را خواستیم به درون راه ندهیم.
6- دیوارها از ما چهرههای متفاوتی دراین سو و آن سوی دیوار پدید میآورد. اجازه میدهد تا ما بتوانیم چهرههای دیگرگونهای دراین سو و آن سوی دیوار داشته باشیم.
7- دیوارها برای ما هویت و اشتغالی راایجاد میکند که بر اساس آن احساس مهم بودن میکنیم.
8- دیوارها ما را از مهم بودن ها و ارزشهای اصیل دور میسازد.
با توجه به آن چه که گفته شد، در جامعهای که مردم آن مشغول حرفه حصار چینی هستند همواره باید به دنبال زمینهها و کارکردهای چنین عملی بود. با اتکا بهاین زمینهها و آن کارکردها میتوان ادعا کرد که حصار و حصار کشی ریشه در احساس عدم امنیت دارد و از نتایج بارز آن نیز فقدان ارتباطهای عاری از شائبه و تکلف است و هم چنین دوری از آشکارگی.
بنابراین در چنین وضعیتی بدیهی است که مردم از بیماریهای مختلفی چون نفاق و دورویی در مقابل خلوص، بیم و ترس مداوم در مقابل احساس امنیت، انزوا گزینی در مقابل مشارکت و حضور، پنهان شدگی در مقابل آشکارگی، سکوت در مقابل گفتگو، خصومت در مقابل صلح و آشتی، به فکر خود بودن در مقابل نوع دوستی رنج ببرند. در چنین فضایی است که انسان ها بریده از یکدیگر به بریدگی از خویش نیز میرسند. مگر نهاین است که بخشی از ما در ارتباط با دیگری تبلور مییابد، در حالی کهاین چنین مردمیدیگری را بیگانه پنداشتهاند که باید از او حذر کرد. لذا با مردمانی روبرو هستیم که همیشه از یکدیگر حذر دارند.این حذر داشتن به سنت دیوار چینی دامن میزند و با تشدید آن، سنت دیوار چینی نیز تشدید میگردد. حصارها ضخیم میشوند، انسان ها در پشت حصارهای ضخیم پنهان میشوند، وسایل دفاعی و هجومیتدارک میبینند، دشمن پنداری رواج و شیوع همگانی پیدا میکند و دیگر از پس حصارهای خویش بیرون نمیآیند.
این همان وضعیتی است که هابز از آن تحت عنوان "جنگ همه علیه همه" یاد میکرد. در چنین وضعیتی انسان خصلت گفتگویی خود را از دست میدهد و "انسان گرگ انسان" میشود. بنابراین وجود حصارها که زمانی به دور املاک به منظورهای مختلف کشیده میشد به مرور در جامعه ما تبدیل به پدیداری حصارها به دور خودمان شد و ما را به انسانهایی "در خود مبدل" ساخت که امکان ارتباط با نزدیکترین افراد به خود را نیز از دست دادهایم. نهایتا نیز به دلیل از دست دادن خودِ جمعی مان و عدم به مشارکت گذاری خود، در حالی که خیال محافظت از خود را داشتیم، به زندان بانی برای خود بدل گشتهایم. حال با این خودِ فرو خورده، بیمناک و پنهان، دیگر امکان بازشناسی، بازیابی و بازنمایی خویش را نیز از دست میدهیم. تا جایی که "خود"، "غیریت" تعریف میشود و از آن جا که هر "غیری" دشمن است باید به آن حمله کرد. نتیجتا با جا به جایی نهایی بین "خود" و "غیر" انسان سردرگم و سرگشتهای پدیدار میشود که هویت خود را باز نمییابد و دراین سردرگمیاز سرگیجهای رنج میبرد که مانع هر عملی است و بی عملی و انفعال بر زیست وی حاکم میگردد.
چه سختیای بر دوشمان است. میان انباشتی ازاین همه سر گشتگی. حال باید من و تو، خود و خودمان را در یابیم، باز تعریف کنیم، به اشتراگ گذاریم، برای بسط آن بکوشیم، حصارها را کوتاه کنیم، برداریم، پرچینهایی از شمشاد بکاریم و رو در روی هم از خود و دیگری نهراسیم و مدام دایره اشتراک را وسعت بخشیم.
رضا اکبری نوری