مصایب سبك زندگی درگفتوگو با علی ربیعی
سبك زندگی عوض شدنی است
نسلها در خانه دوجور سبك زندگی دارند. دو جور مصرف غذا دارند. شكافها در حال افزایش است. زندگیها جزییتر میشود. مرزبندیها در حال گسترش است.
قدی نسبتا بلند دارد. عینكش را گویا به تازگی عوض كرده است. موهای سرش هم تقریبا سفید و مرتب نیست. ته ریش بر صورت دارد. لباسهای ساده و ستشدهیی بر تن كرده. تلفن همراهش مدام زنگ میخورد. اینها مشخصات ظاهری علی ربیعی است. مردی كه پس از سالها حضور در كار اجرایی این روزها تمام اوقات خود را در دانشگاه و با دانشجویان و اساتید میگذراند. بر خلاف بسیاری از سیاسیون كه به سختی تلفن خود را جواب میدهند جواب تلفن دانشجویانش را میدهد. مدام از این دانشگاه به آن دانشگاه میرود. یكی میخواهد متن مقالهاش را با او هماهنگ كند و دیگری برای پایان نامهاش آمده است. نشانه خستگی كمتر در چهرهاش دیده میشود. رابطهاش با كسانی كه او را میشناسند صمیمانه و دوستانه است. پر از حرفهای گفتنی و ناگفتنی است. حضور در اطلاعات نخستوزیری، وزارت اطلاعات و شورای عالی امنیت ملی باعث شده تا ذهن دكتر علی ربیعی مملو از خاطرات بسیار درباره دورههای مختلف سه دهه اخیر ایران باشد. برخی او را مطلعترین چهره در میان اصلاحطلبان میدانند. سالها قبل نامش در روزنامههای اصلاحطلب به صفت بررسی پروندههای امنیتی بارها تكرار میشد ولی او این روزها تنها به تحقیق درباره مباحث مربوط به جامعهشناسی و فساد و نقش كارگران در جامعه فكر میكند. او بیشتر زمان خود را تنها به مطالعه و تحقیق میگذراند. گفتوگو با ربیعی با این همه مشغله، كار سختی است. با او در انجمن جامعهشناسی دانشگاه تهران واقع در پل گیشا درباره سبك زندگی به گفتوگو نشستهایم. جایی كه شاید از همه دفاتری كه دكتر علی ربیعی به آنها آمد و رفت دارد شلوغتر است. تا میآید جواب پرسشها را بدهد دانشجویی میآید و سوالی میپرسد. ربیعی در این گفتوگو از مصایب سبك زندگی و چندپارگیهای موجود سبك زندگی در ایران سخن گفته است.
یكی از مهمترین مباحثی كه این روزها نهتنها محل گفت و شنود جامعهشناسان كه سیاسیون را به خود مشغول كرده بحث سبك زندگی است. تا جایی كه برخی از مقامهای ارشد كشور هم نسبت به این مساله واكنش نشان دادند و از دغدغههای خود درباره این مقوله سخن گفتند. عناصر تشكیلدهنده سبك زندگی چیست؟ اصلا به مجموعه چه مولفههایی سبك زندگی گفته میشود؟ چرا سبك زندگی در حال حاضر مهم شده است؟
سبك زندگی ترجمه واژه «life style» است كه روشهای متفاوت بین زندگیها مانند تفاوت بین زندگی شهری و زندگی روستایی را میتواند نشان دهد. این اصطلاح همچنین میتواند مقایسه شیوههای زندگی كشف شده در میان گروههای متفاوت در جامعه مثل جوان، بیكار، منحرف و غیره را نشان دهد. برخی اوقات هم سبك زندگی به معنای طرز زندگی است. طرز زندگی هم معمولا از طریق ارزشها و روشهای مصرف شناخته میشود كه ناشی از تمایز فزاینده جوامع سرمایهداری پیشرفته است. اما به طور كلی سبكهای زندگی مجموعهیی از طرز تلقیها، ارزشها، شیوههای رفتار، حالتها و سلیقهها در هر چیزی را دربرمیگیرد. موسیقی عامه، تلویزیون، آگهیها همه و همه تصورها و تصویرهایی بالقوه از سبك زندگی فراهم میكنند. سبك زندگی فرد، اجزای رفتار شخصی او نیست، لذا غیرمعمول نیستند. بیشتر مردم معتقدند كه باید سبك زندگیشان را آزادانه انتخاب كنند.
آقای دكتر از آنجا كه هر كنشگری برای پاسخ به نیازها و بیان خود، به كمك امكانات، راهها و روشهای موجود، از اشیا به شیوه خاصی استفاده میكند در نتیجه نوعی طرز رفتار و ترجیحات و جهتگیریهای خاصی را در زندگی دارد. با این نگاه میتوانیم بگوییم كه سبك زندگی افراد با شخصیت افراد در ارتباط است؟
این مساله را این گونه میتوان تفسیر كرد كه هر فرد بر حسب نقشهایی كه در شبكه روابط اجتماعی بر عهده دارد، موقعیتهایی را به دست میآورد. به عبارتی، هر فرد به اندازه نقشی كه در تولید اجتماعی دارد از ثروت اجتماعی- اعم از درآمد، تجربه، مهارت، اطلاعات و دانش- برخوردار میشود. موقعیتهای همانند، سهمهای كمابیش مشابهی از ثروت اجتماعی میبرند. این برخورداری از سرمایه اجتماعی به فرد توانایی برخورداری از طرز زندگی یا سبك زندگی خاصی را میدهد.
به این مساله اشاره نكردید كه سبك زندگی یك جامعه بر اساس چه مولفههایی شكل میگیرد؟
عناصری كه سبك زندگی را شكل میدهند یكی گذشته تاریخی كشور است. اینكه سبك زندگی در كشور چگونه جاری و ساری بوده است. عامل اساسی بعدی رسانهها هستند كه سبك زندگی را شكل میدهند. برداشت افراد از دنیای خارج یكی دیگر از عناصر سبك زندگی است كه البته رسانهها هم واسطه این برداشت هستند. به طور كلی ارزشهایی كه در یك جامعه قالب و غالب میشونددر هر دورهیی سبك زندگی را تشكیل میدهند كه این مولفهها هركدام تا حدود بسیار زیادی وابسته به شرایط سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی هستند. با بالا و پایین شدن وضعیت اقتصادی مردم یقینا سبك زندگی آنها تغییر میكند. شما میدیدید كه وقتی یك واحد دانشگاه آزاد در یك شهرستان افتتاح میشد سبك زندگی مردم آن منطقه را تغییر میداد. یا وقتی جاده زمینی زیاد كشیده شود سبك زندگی مردم و جوامع اطراف جادههای زمینی به دلیل حمل و نقل زیاد با روستا و منطقه كناری كه جاده ندارد متفاوت است. عامل دیگر اینكه در مجاورت سبكهای زندگی مختلف قرار گرفتن سبك زندگی را عوض میكند. اینها همه پدیدههایی هستند كه میتوانند سبك زندگی را جابهجا و عوض كنند.
سبك زندگی از چه زمانی در ایران اهمیت پیدا كرد؟چه رابطهیی میان بحث مدرنیزاسیون و سبك زندگی وجود دارد؟
دقیقا نقطه آغاز تغییر سبك زندگی در ایران را باید با آغاز عصر پهلوی بدانیم. عصر پهلوی ملزومات یك نوع خاصی از سبك زندگی در ایران را ترویج میكرد كه آن هم ملزومات مدرن شدن بود. چه مدرنیزاسیون اجباری رضاخانی و چه مدرنیزاسیون اقناعی دوران پهلوی دوم. یعنی یك نوع سیاستگذاری برای سبك زندگی در این دوران وجود داشت یا بهعبارت دیگر تغییر سبك زندگی مردم از عصر پهلوی به صورت یك پروژه تعریف شده بود.
سبك زندگی مگر میتواند پروژهیی باشد؟
هم میتواند فرآیند باشد هم پروژه. سبك زندگی را وقتی بخواهند مهندسی بكنند پروژه میشود. اما ممكن است كه سبك زندگی یك سیرطبیعی را طی كند كه به این مساله، فرآیند ساخت سبك زندگی گفته میشود. من معتقدم كه یك سبك زندگی به صورت پروژهیی را رضاخان دنبال میكرد و یك نوع تغییر سبك زندگی به شكل اقناعی را پهلوی دوم جستوجو میكرد.
تغییر قیمت نفت در اوایل دهه 50 تا چه حدی به محمد رضا پهلوی برای تغییر سبك زندگی مردم كمك كرد؟
خیلی زیاد. استارت تغییر سبك زندگی مردم از همین سال رقم میخورد. اگرچه رضاخان بسترهایی را برای تغییر سبك زندگی مردم به صورت دستوری و اجباری آماده كرده بود اما ملزوماتی كه انقلاب شاه و ملت در این زمینه داشت خیلی در این مساله موثر بود. یكی از ملزومات انقلاب سفید یا انقلاب بخشنامهیی به نوعی سبك زندگی بود. انقلاب سفید در واقع یك پروژه برای تغییر سبك زندگی و تغییر طرز فكر مردم برای زندگی مدرن بود.
انتهای این پروژه قرار بود چه اتفاقی بیفتد؟
ته این پروژه ایران باید به سمت مدرنیزاسیون میرفت.
متفكر اصلی این برنامه چه كسی بود؟
اصل برنامه كه برنامه روستو بود. روستو مشاور امنیت ملی كندی بود. برنامه روستو برای جلوگیری از خیزشهای انقلابی در كشورهایی شبیه ایران بود كه این برنامه در ایران و امریكای جنوبی اجرا شد. در كل منطقه آفریقا و آسیا این برنامه ابتدا در ایران اجرا شد. بعدها در كره و برخی كشورهای جنوب شرقی آسیا منهای ژاپن هم اجرا شد اما شروع برنامه با ایران بود. این پروژه تغییر سبك زندگی در ایران را دنبال میكرد. ما یك سبك زندگیای داشتیم كه ناشی از نوعی مدرنیزاسیون بود. این را در ذهن داشته باشید.
اما انقلاب به پیروزی میرسد و تا حدودی سبك زندگی مردم با انقلاب تغییر میكند. این تغییر ناشی از چه چیزی بود؟
بله با پیروزی انقلاب میرسیم بدون اینكه انقلاب و انقلابیون برنامهیی در این زمینه بدهند نوعی سبك زندگی را تبلیغ میكنند كه ناشی از هژمونی انقلاب به طور فرآیندی بود كه سبك زندگی در ایران را تغییر داد. یعنی از اواخر 57 تا پایان جنگ نوع سبك زندگی به صورت فرآیندی عوض میشود. این هژمون طبیعی جامعه است. انقلاب و جنگ خودش باعث تغییر سبك زندگی مردم میشود بدون اینكه برنامهریزی مشخصی برای آن شده باشد.
اینجا برداشت شخصی تودهها از فضای غالب باعث میشود كه این اتفاق بیفتد؟
دقیقا. همه حرف در اینجا حرف تودههاست. فضای گفتمانیای كه انقلاب درست میكند سبك زندگی را در خیلی جهات تغییر میدهد. منتها ساختارهای مناسب بعد از انقلاب ساخته نشد. نهادمندی برای نهادینه كردن سبك زندگی نساخت. این یكی از دلایل عدم ماندگاری آن گفتمان و سبك زندگی غالب در آن مقطع زمانی است. با افول هژمونی این هم افول كرد. گفتمان افول كرد این سبك زندگی هم افول كرد.
نمی توانیم بگوییم این هژمونی و گفتمان به نوعی یك تب بود كه سرد شد؟
نه تب نبود. چراكه تب یك نگاه تقلیلگرایانه نسبت به انقلاب است. من میگویم كه این سبك زندگی به بستر تاریخی خودش برگشت.
كدام مرجع؟
مرجع پیش از انقلاب. از سوی دیگر ما با فرآیند جهانی شدن مواجه شدیم. یعنی جامعهیی كه داشت دوران صنعتی شدن خودش را طی میكرد و همچنان شاهد جدال سبك زندگی صنعتی و مدرنش از دوره پهلوی اول تا به حال بود و هنوز سبك زندگی مطلوب خودش را پیدا نكرده است به ناگهان در معرض نوعی سبك زندگی جهانی قرار میگیرد.
مشخصات این سبك زندگی جهانی چیست؟
پدیدهیی جهانی كه فارغ از نژاد، مذهب و ارزشها، باورها و خیلی مسائل دیگر در میان همه اقوام و ملل در حال نهادینه شدن است مانند ولنتاین. ولنتاین مگر یك پدیده جهانی نیست؟ ما كجا ولنتاین داشتهایم؟ ولنتاین كجای فرهنگ ایرانی بوده است؟ ولنتاین یك سبك زندگی است. خیلی پدیدههای دیگر هم هستند كه سبك زندگی جهانی را میسازند. این هم به نظر من پروژه نیست و یك پروسه و فرآیند است. فرآیند ارتباطات جهانی خود به خود سبك زندگیای را وارد ایران میكند كه ما آمادگی هضم و تفسیر آن را نداریم. ما در اینجا با یك نوع درهمپیچیدگی سبك زندگی روبهرو هستیم. یك جدال سبك زندگی انقلابی كه رواج پیدا كرده و امروز به گفتمان دولت تبدیل شده است. گفتمان انقلاب در این سبك زندگی شده گفتمان دولت. آن هژمونی گفتمانیاش را هم از دست داده و تنها گفتمان دولت شده و خاصیت هژمونیك خود را از دست داده است. آن سبك زندگی شده گفتمان رسمی دولت. ما در ایران با این مسائل روبهرو هستیم؛ تقلیل هژمونی انقلابی به گفتمان دولت، سبك زندگی جهانی و رجعت به نقطه آغازین تغییر سبك زندگی در ایران. اینچنین است كه جامعه دچار یك چندگانگی و چندپارگی در سطح زندگی شده است. به سبك زندگی مطلوب و نامطلوب هم كاری نداریم. واقعیت این است كه یك سبك زندگی چندگانه در ایران امروز شكل گرفته است. فیلمهای صدا و سیمایی داریم، فیلمهای ماهوارهیی داریم، سیدیهای زیرزمینی داریم. اصلا چند نوع دیدن فیلم داریم. جامعه در همین دیدن فیلم هم تقسیم شده. جامعه چند لایه شده است. اگر جامعه را برش بزنید این كش و وقوسها را میتوانید ببینید. وقتی به زندگی مردم میروید میبینید كه مردم دارای دو كاراكتر و دو زندگی هستند. وقتی به باطن زندگی مردم میروید گویی یك جامعه دیگر است. پوشش خودش یك نوع سبك زندگی است كه دو جور دارد میشود. این چندگانگیها به راحتی قابل رویت است و همین مساله منجر به نگرانیهایی از سوی مسوولان كشور شده است.
سبك زندگی برای آنكه به نتیجه برسد باید چه اقداماتی انجام دهد.
باید نگرش مردم را عوض كرد. نمیتوانید سبك زندگی غیرطبیعی برای مردم بسازید. اصلا سبك زندگی در ایران تعریف نشده است. اصلا لازم نیست كه شما در همه سبك زندگی مردم دخالت كنید. سبك زندگی را كه نمیتوان همه جا دستكاری كرد. همه جا نمیشود دخالت كرد. اصلا لازم نیست این كارها را بكنید. در برخی جاها كه شما میتوانید در سبك زندگی مردم بروید درست است. همه جا نمیشود منی پولیت كرد. به این خاطر كه میخواهید به صورت گسترده سبك زندگی را منی پولیت و مهندسی كنید نمیتوانید نتیجه بگیرید. تغییر سبك زندگی، باورسازی و نگرشسازی برای مدیریت سبك زندگی به اجماع نخبگان نیاز دارد. بخشی از تغییرات لازم برای سبك زندگی ناشی از ارتباط و تعامل با گروههای مرجع است. افراد بر اساس زندگی گروههای مرجع زندگی خودشان را انتخاب میكنند و تغییر میدهند. باید روی گروههای مرجع سرمایهگذاری كرد. باز كردن این مساله كه ایران دچار یك سبك زندگی چندگانه شده است و اینها به چه شكلی هستند مهمترین كاری است كه باید انجام شود. فرآیند ارتباطات در حال حاضر كاری كرده كه سبك زندگی در خانهها هم متفاوت شده است. نسلها در خانه دوجور سبك زندگی دارند. دو جور مصرف غذا دارند. شكافها در حال افزایش است. زندگیها جزییتر میشود. مرزبندیها در حال گسترش است.