از اسباببازی تا ماهواره
صدا و سیما نمیتواند خیلی چشم امید به موفقیت جمعآوری آنتنهای ماهوارهای بدوزد و باید خود را آماده کُشتی بدون دوپینگ کند.
« از اسباببازی تا ماهواره » عنوان یادداشتی اشت که در روزنامه بهار منتشر شده است.
به گزارش ایلنا در این یادداشت میخوانیم:
هنوز هم بسیاری از جوانان، شگفتزده میشوند وقتی میشنوند در سالیان گذشته، وزارت مخابرات استفاده از دستگاه نمابر (فاکس) را مشروط به کسب مجوز کرده بود یا استفاده از ویدئو زمانی ممنوع بود. در حال حاضر، استفاده از تجهیزات دریافت ماهواره ممنوع است و دستگاههای مسئول با مراجعه به خانهها نسبت به جمعآوری آنتنهای ماهوارهای اقدام میکنند. دستگاه نمابر (فاکس) وسیلهای عادی و ویدئو هم منسوخ شده است. انتقال فیلم و سایر تولیدات فرهنگی در وسایل کوچک یا از طریق اینترنت به سادگی و در کوتاهترین زمان صورت میگیرد. کنترل این موارد دیگر ممکن نیست. حتی آن زمان که هنوز تغییرات فنی روی نداده بود، بالاخره واقعیت ویدئو پذیرفته شد، نمابر آنچنان رشد کرد که دیگر کسب مجوز بلاموضوع شده بود.
میتوان فهرستی از این دست اقدامات و تصمیمات فرهنگی تهیه کرد که به اهداف خود نرسیدهاند. با وجود این، دستگاههای سیاستگذار فرهنگی کماکان این نوع شیوههای نظارتی و اعمال ممنوعیتها را اصلیترین وظیفه خود میبینند. اگر عواملی که موجب شکست این سیاستها شدهاند، همچنان وجود داشته باشند، احتمالا موجب شکست سیاستهای بعدی هم خواهند شد. میگویند ما ایرانیان از تاریخ درس نمیگیریم یا به فراموشی تاریخی مبتلا هستیم. اگر فرض کنیم در این گفته اندکی از حقیقت نهفته باشد، خوب است به تاریخ سیاستها و اقدامات فرهنگی مراجعه و برخی از اقدامات را بازخوانی کنیم. شاید این نوع توجهات موجب شود سیاستگذاران و مدیران فرهنگی ارزیابی تاریخ فرهنگی کشور را در دستور کار خود قرار دهند.
در سال 1375 شورای فرهنگ عمومی کشور، مسئله اسباببازی کودکان را نگرانکننده دانست. احتمالا این سیاست باید همزمان با رشد اسباببازیهای «باربی» باشد و شاید همین هم باعث طراحی عروسکهای «دارا» و «سارا» شده باشد. جدا از عروسک «دارا» و «سارا» که به نظر میرسد تنها اقدام ایجابی در این مورد باشد (ارزیابیای از آن ندارم ولی تصور میکنم اقدام موفقی بوده است)، اقدام دیگری انجام نشده است. بر اساس همان معیارها، وضعیت کنونی اسباببازی کودکان برای مدیران فرهنگی رضایتبخش نیست.
شورای فرهنگ عمومی در بیانیهای، سیاستگذاری درباره «بازی کودکان» و «نظارت بر مدیریت و واردات و ساخت اسباببازی» را مورد تاکید قرار داد. در این بیانیه به برنامهریزی برای آگاهسازی خانوادهها، اعمال نظارتهای لازم برای واردات و متناسبسازی اسباببازی با فرهنگ عمومی کشور توصیه شده است. این بیانیه و مقدمات لازم برای انجام آن از نمونههای خوب تنظیم شده و سنجیده اقدام فرهنگی است. با این حال، خواست مندرج در این بیانیه تحقق نیافت. مشکل اصلی نه در جنبههای کارشناسی تصمیم بلکه در نوع نگاه مدیران حوزه فرهنگ است.
دو نکته در اینباره قابل توجه است. یکی اینکه شورای فرهنگ عمومی، دیگر این مسئله را دنبال نکرد. با وجود هزینههای برگزاری گردهمایی و انتشار کتابها و... این موضوع فراموش شد. نمونههای این فراموشی کم نیست و نشانهای است از تصمیمات لحظهای و زودگذر. اگر صفت و خصیصه اصلی فرهنگ، استمرار و پایداری آن است، چگونه میتوان با روشهای روزمره و مقطعی آن را مدیریت و هدایت کرد؟ دومین نکته عدم شناخت مدیران فرهنگی از محدودیتهای خود است. این گمانی مبالغهآمیز است که با قدرت سازمانی (بوروکراتیک) میتوان در امور اجتماعی مثل «بازی کودکان» وارد شد و برای آن سیاستگذاری کرد. همین تجربه نشان میدهد که تغییر فرهنگی از طریق اقدام دولتی روی نمیدهد.
دلایل بسیاری را میتوان در ناکامی این اقدام ذکر کرد، ولی تنها به سه مورد آن اشاره میکنم:
نخستین مورد به تفاوت اولویتهای جامعه با مدیران فرهنگی مربوط میشود. وقتی مدیران فرهنگی منابع و وقت خود را مصروف سیاستگذاری برای «اسباببازی» میکنند، بدان معناست که این موضوع را یکی از مشکلات اصلی فرهنگی کشور میدانند. ولی مردم برخلاف مدیران فرهنگی فکر میکردند.
در نظرسنجیهایی که در آن زمان انجام میشد، در پاسخ به این پرسش که مهمترین مشکل کشور را چه میدانید، پاسخگویان گرانی، بیکاری، اعتیاد و... را اصلیترین مشکلات ذکر میکردند. در بین این مشکلات، مشکل «اسباببازی و پیامدهای فرهنگی آن» حتی در اولویتهای بسیار پایین هم نبود. حتی در مورد مسائل فرهنگی نیز چنین موضوعی بهعنوان مشکل ذکر نمیشد. دغدغه مدیران فرهنگی، چارهاندیشی برای مشکل «اسباببازی» بود ولی مردم از دستگاههای اجرایی انتظار داشتند که منابع و تلاش خود را مصروف حل گرانی و بیکاری و اعتیاد و مشکلاتی از این دست کنند. چنانچه موضوعی از نظر مردم، «مسئله» قلمداد نشود، تلاش دستگاههای اجرایی تنها به اصطکاک با جامعه منتهی میشود. این فاصله ادراکی زمینههای مساعدی برای رشد بیاعتمادی و بدبینی نسبت به اهداف فرهنگی و دستگاههای اجرایی ایجاد میکند.
دومین مورد، «جزئینگری» است. اسباببازی بخشی از صنعت گسترده سرگرمی و با «تولید فرهنگی» مرتبط است. اسباببازی با مجموعهای از تولیدات فرهنگی مثل فیلم، انیمیشن، رمان و مانند آن مرتبط است. اسباببازی صورت تجسمیافته ایدههایی است که در انیمیشن و فیلم و رمان عرضه میشوند. هریپاتر تنها یک شخصیت رمانی نیست بلکه مجموعهای از خیالپردازیهای هنریست که اسباببازی یا عکسهای آن یکی از جلوههای این خیال است. وقتی در جامعهای تولید فرهنگی با دشواری و موانع بسیار روبهروست، وقتی سرمایهگذاران این حوزه (مثل ناشران یا تهیهکنندگان فیلم) با بیاطمینانی و مخاطرات بالای سرمایهگذاری روبهرویند، تولید فرهنگی مورد قبول عموم کمتر و کمتر میشود. وقتی فیلم کودک به میزان کافی تولید نمیکنیم چگونه انتظار میرود اسباببازیهای آن را تولید کنیم؟
سومین مورد، بیتوجهی به عوامل اقتصادیست. اصلا «اقتصاد برتر از فرهنگ آمد پدید! » رسانهها و صنعت سرگرمی، ایدههای مورد پسند عموم تولید میکنند و بازار تقاضای فرهنگی را شکل میدهند. وجود تقاضای موثر و رشدیابنده، انگیزههای قدرتمندی برای واردکنندگان و فروشندگان ایجاد میکند. از یک طرف، سیاست فرهنگی در پی اعمال محدودیت است و از طرف دیگر، موارد ممنوع، وارد کشور و بازار میشوند و خریداران بسیار آن را تهیه میکنند. در نتیجه، عملا بازار اسباببازی را نیروهای اقتصادی، رسانهها و خانوادهها شکل میدهند؛ یعنی بازار کار خود را میکند، خانوادهها نیز همینطور، در حالی که مدیر فرهنگی به کاری خلاف رویه عمومی مشغول است. در این کشاکش، مدیر فرهنگی بهزودی خسته خواهد شد و چون تمام تلاش خود را برای ممانعت متمرکز کرده است، برای آینده رقابتی آماده نیست. این موارد برای تجهیزات ماهوارهای نیز روی داده است. صدا و سیما نمیتواند خیلی چشم امید به موفقیت جمعآوری آنتنهای ماهوارهای بدوزد و باید خود را آماده کُشتی بدون دوپینگ کند.