احمد مسجدجامعی
مهاجرت معكوس
مهاجرت داخلی واقعیت اجتماعی جهان امروز ما است كه با آزادی و انتخاب گره میخورد. از این رو تلاش برای تقابل با آن نتیجهبخش نیست و با عمل و نظر مهاجران مغایرت دارد.
مهاجرت معكوس عنوان یادداشت احمد مسجدجامعی در اعتماد است كه در آن می خوانید؛
روز جهانی مهاجرت بیسر و صدا آمد و رفت و در غوغای پایان جهان گم شد. شاید این روند مهاجرت و برخورد با مهاجران خود نمادی از پایان جهان به معنای مرگ تدریجی میلیونها انسانی باشد كه در این سو و آن سوی عالم پراكندهاند، مرگی كه جسم و جان را با هم میفرساید؛ هر چند میتوان از زاویهیی دیگر نگریست و مهاجرت را عاملی برای بقا دانست؛ نگاهی كه با سنت فرهنگی و آیین ایرانیان همسو است. نخستین دوره در نظامهای جدید مدیریت را اعمال سیاستها و برنامههای متمركز، آمرانه و از بالا به پایین میدانند.
سالهاست كه پرونده چنین نگرشی به ویژه در حوزههای انسانی و اجتماعی بسته و جایگاه نظامهای مردمسالار تقویت شده است اما این نگرش در عمل هر از چندگاهی خود را به شیوهیی مثلا خیرخواهانه نشان میدهد. یكی از این بازگشتها تدبیری بود كه دولت در برخورد با پدیده پیچیده، چند وجهی و دیرینه مهاجرت به تهران به كار بست. از این رو در نخستین تلاش، برخی از كارمندان دستگاههای اجرایی را به بیرون تهران فرستاد و به انتقال بخشی از سازمانها اقدام كرد. به عنوان نمونه مركز پژوهشهای میراث فرهنگی به شیراز تغییر جا داد و تلاش شد حوزه مباحث دانشگاهی دینی در قم محصور شود و بعضی از شركتهای صنعتی دولتی موظف شدند كه كارمندان دفاتر مركزی را كه در پایتخت بودند به محل استقرار تاسیسات منتقل كنند و حتی برای مهاجرت معكوس مشوقهای اقتصادی از قبیل مسكن و ارتقای شغلی در نظر گرفتند و هرچند یكبار به تقویت این مشوقها پرداختند و از سوی دیگر در شهر تهران این تسهیلات حذف شد و شاید باز با همین رویكرد اعتبارات قانونی شهروندان و شهرداری تهران را هم ندادند.
اما تجربه عمومی و مشترك انسانها چیز دیگری است. آنها به تدریج به نوعی انتخاب و آزادی در عرصه سكونت و شغل و زندگی اجتماعی دست یافتهاند. مردم در سرجمع محاسبات خود بهترین راه را انتخاب میكنند. نظامات سیاستگذاری و برنامهریزی نباید در مغایرت با جمعبندی حیات اجتماعی و عمومی باشد وگرنه با توفیقی همراه نیست و به تقابل مدنی دامن میزند.
مهاجرت به عنوان پدیدهیی دیرپا با ذات آدمی گره خورده و همزاد اوست. حتی در مقولههای آیینی از مهاجرت به عنوان عاملی برای فهم و كشف و شهود یاد میشود. بنا به نظر برخی متفكران تاریخ مهاجرت پایه تمدنهای بزرگ جهان است. از نگاه مهاجران این كار استراتژی بقاست. آنها وقتی با دست نمیتوانند رای به تغییر و تعادل بدهند، به ناچار در پی رفاه و كامیابی و دستیافتن به امكانی جدید با پا راهی جاهای دیگر میشوند تا زندگی جدیدی را تجربه كنند.
مهاجرت انواع گوناگونی دارد و ورود به هر كدام همراه با مقولههای متنوع است. در مهاجرت داخلی تلاش برای سامان دادن زندگی اقتصادی و اجتماعی بیشترین سهم را دارد. بسیاری از مهاجران در شهرها و كلانشهرها در حاشیه فیزیكی یا اجتماعی زندگی میكنند و امیدوارند روزی به متن راه یابند. آنها خوشحالند كه از انزوای پیشین بیرون آمدهاند. نسل اول مهاجران، نسل امید است.
آنها جای جدید خود را با گذشته مقایسه میكنند و از این راضیاند كه در دسترسی به برخی خدمات و افزایش درآمد موفق شدهاند. دسترسی به فضای آموزشی به ویژه آموزش عالی برای فرزندانشان آسانتر شده است.
برای اینها آموزش زمینهساز ورود به متن است و جایگاهی ویژه دارد. نسل اول دغدغه رفاه بیشتر و شغل بهتر دارند و برای تحقق آن از هیچ تلاشی باز نمیمانند. فعالیت گسترده و همهجانبه از ویژگیهای آنهاست؛ واز هیچ بازار اقتصادی صرفنظر نمیكنند و به تدریج از دستفروشی به دكهداری و مغازهداری و شاید هم به بنگاهداری و پاساژداری دست مییابند.
نسل دوم مهاجران متفاوتند. اینها در شهر به دنیا آمدهاند و فضای نابرابر زندگی آنجا را لمس میكنند. تا چشم باز كردهاند خود را در تضاد كالبدی و ساختاری با شمال و جنوب دیدهاند ولی آموزش و دسترسی آنها به اطلاعات همپایه با سایر شهروندان است، لذا به نوعی تضاد میرسند كه آنها را به اعتراض و شاید خشونت و تندی بر میانگیزد؛ ولی اگر شرایط آمادهیی باشد حضورشان در عرصههای اجتماعی به تدریج بیشتر و بیشتر میشود و تمنای مدنیت شكل میگیرد. آنها به دنبال مطالبات برابر شهری هستند و میپرسند چرا برای رسیدن به رفاه باید هر كاری را انجام داد و به هر شغلی تن سپرد.
از این رو برخلاف گروه پدران كه از شرایط جدید در شهر در مقایسه با شرایط پیشین راضی هستند، فرزندانشان چنین احساسی ندارند. آنها معترض و دست كم پرسشگر، كنجكاو و جستوجوگرند.
مهاجرت داخلی واقعیت اجتماعی جهان امروز ما است كه با آزادی و انتخاب گره میخورد. از این رو تلاش برای تقابل با آن نتیجهبخش نیست و با عمل و نظر مهاجران مغایرت دارد. آنها در یك جمعبندی مهاجرت كردهاند و برای آیندهیی روشن تلاش میكنند. لذا باید در چارچوب توانمندسازی و ساماندهی به مدد آنها آمد، نه آنكه به آمدنشان اعتراض كرد و در پی اخراج آنها از شهر بود.
آنها عوامل ما نیستند تا در هر نقطهیی كه خواستیم مستقر شوند. سند توانمندسازی اسكان غیررسمی و حاشیهنشینی كه در دولت اصلاحات تصویب شد، اقدامی كارشناسانه بود و راهكاری را در همین چارچوب پیگیری میكرد وبرای مسائلی مانند شاخصهای توسعه پایدار، سلامت و گسترش زیرساختها در مناطق حاشیهیی شیوههایی ارائه میداد، هرچند آن سند در دولت جدید كنار گذاشته شد و به انبوه مشكلات افزود. با تاملی در باب نكات پیشگفته میتوان علت اصلی شكست سیاستهای دولت در اجرای برنامه مهاجرت معكوس از تهران را بهتر درك كرد.