رئیس سازمان بازرسی كل كشور:
اجازه فتنهگری و سوءاستفاده را به دشمن ندهیم
در برخی كشورها وقتی كسی میخواهد كاندیدا شود، چند هزار نفر اعضای شورای شهرهای آن كشور باید او را تأیید كنند یا مثلاً 50 هزار، 100 هزار یا یك میلیون امضا از شهروندان جمع كند تا شهروندان او را برای تصدی آن پست قبول داشته باشند.
حجت الاسلام پورمحمدی در گفت و گویی با هفته نامه شما به تشریح و توضیح در خصوص برخی مسائل روز كشور مانند لزورم بازنگری بر نظام انتخاباتی فعالیت های احزاب و مسائلی از این قبیل پرداخت.
به عنوان كسی كه سابقه اجرای چند انتخابات در وزارت كشور را دارید، این اصلاحیه را چطور میبینید؟ آیا اصلاً ما نیازی به اصلاح قانون انتخابات چه در اجرا و چه در نظارت داریم؟ چون بحثی كه مجلس دارد، فقط مربوط به انتخابات ریاست جمهوری نیست. این موضوع در مجمع تشخیص مصلحت مطرح شده است كه مجری انتخابات تغییر كند و كمیسیون ملی انتخابات شكل بگیرد. آیا اصلاً با توجه به قوانین جمهوری اسلامی ما چنین نیازی را داریم كه اجرا از وزارت كشور ـبه عنوان بخشی از دولت كه میتواند ذینفع باشدـ خارج شود.
مشاركت بالا در انتخابات نقش بسیار زیادی در دوام و بقای نظام داشته است
بسماللهالرحمنالرحیم. خیلی خوش آمدید و ایام خجسته عید سعید غدیرخم را تبریك و تهنیت عرض میكنم. بحث انتخابات بحث بسیار مهمی برای كشور ماست، چون ما حق تعیین سرنوشت را به مردم دادهایم و صادقانه به مردمسالاری پایبندیم. امام بزرگوار ما از روزهای اول انقلاب رأی مردم را به عنوان اصل برای اداره كشور قرار دادند. 50 روز از عمر انقلاب گذشته بود كه انتخابات جمهوری اسلامی را برگزار كردند و در سال اول انقلاب امام پنج انتخابات را برگزار كرد. این نشان میدهد وقتی میفرمایند: «میزان، رأی ملت است»، این یك اصل مسلم در فلسفه سیاسی، فقه سیاسی و طراحی و مدلسازی ایشان مطرح بوده است و تا آخر عمر شریفشان وفادارانه به این اصل ملتزم بودند. مقام معظم رهبری هم این خط را با همان نگاه و منش و با تأكید تعقیب فرمودند. یكی از پایههای اقتدار نظام ما همین مطلب است. علیرغم دشمنیها و كینهتوزیها و نقشههایی كه پیدرپی علیه ملت و كشور ما توسط دشمنان طراحی و اجرا شده است، از اموری كه نقش بسیار زیادی در دوام و بقای نظام ما داشته حضور و مشاركت مردم در صحنههای مختلف و بهخصوص مشاركت بالا در انتخابات است و اینكه اداره كشور در همه مجاری با انتخاب و رأی مردم شكل گرفته است. میزان مشاركت مردم در انتخاباتهای مختلف از نورم متوسط و میانگین جهانی بالاتر یا در سطوح خوب قرار دارد و ما تجربه بسیار ارزشمندی را پس از انقلاب در حوزه مردمسالاری و انتخابات پشت سر گذاشتهایم. وقتی جامعهای تا این حد پایبند به مقوله انتخابات است، باید از سازوكار، قوانین، مقررات، فرهنگ، ابزار، تربیت مناسب برخوردار باشد، به همین دلیل در مجلسهای مختلف میبینیم بیشترین توجه به قوانین انتخابات شده است. وقتی به تغییر قوانین انتخابات نگاه میكنیم، شاید از یك منظر ضعف تلقی شود، ولی از یك منظر قوت است و اهتمام ما را به مسئله انتخابات نشان میدهد كه این قضیه برای ما موضوع بسیار مهمی است و پیوسته نمایندگان محترم مردم با پیگیری و بازنگری، اصلاحاتی در آن اعمال كردهاند كه از این منظر نقطه قوت تلقی میشود.
نیازمند یك تحول و بازنگری در نظام انتخاباتیهستیم/ درباره نقش احزاب در انتخابات بازنگری و تعریف شفافتری صورت گیرد
علیرغم همه این توجهات و تجربههای موفق در سازوكارهایی كه در امر انتخابات به وجود آمده است، ما همچنان از ضعفهایی در این مقوله رنج میبریم. وقتی در وزارت كشور بودم، سه انتخابات بزرگ برگزار كردیم: انتخابات خبرگان، شوراهای شهر و روستا و انتخابات مجلس شورای اسلامی. تجربههایی خوبی از این سه انتخابات دستگیرم شد و نتیجتاً به اینجا رسیدم كه ما نیازمند یك تحول و بازنگری در نظام انتخاباتیمان هستیم. در این باره چند كار را انجام دادم، یكی اینكه قانون جامع انتخابات را تدوین كردیم و به دولت پیشنهاد دادیم. ما قوانین متعددی درباره انتخابات ـخبرگان، مجلس، شورا و ریاست جمهوریـ داریم. اینها از یكپارچگی برخوردار نبودند و نیستند. برخی ضوابط مشترك و برخی دیگر مختص خودشان است و بعضاً ناسازگاریهایی بین اینها وجود دارد. در وزارت كشور یك قانون جامع نظام انتخابات كشور را نوشتیم، به دولت پیشنهاد دادیم، در كمیسیون سیاسیـامنیتی دولت هم به تصویب رسید. به صحن دولت رفت البته این لایحه به تصویب نهایی دولت نرسید و از طرفی چون در موضوع انتخابات احزاب نقشآفریناند، باید اصلاحیههایی در قانون احزاب پیشبینی شود و در رفتار و نقش احزاب در انتخابات بازنگری و تعریف شفافتری صورت بگیرد.
چرا پیشنهادهایی كه داده بودید، متوقف شد؟
در دولت ملاحظات و مسائل مفصلی وجود داشت، من كه از دولت بیرون آمدم، دیگر كسی موضوع را پیگیری نكرد.
كی این موضوع را مطرح كردید؟
در سال 86...
قبل از انتخابات مجلس هشتم...
قبل از آن و موقعی كه در وزارت كشور بودم، پیشنهاد را دادم.
محتوای آن خاطرتان هست؟
الان وجود دارد و 160 ماده است كه به نظر من مجموعه خوب، قوی و منسجمی است. یكپارچگی نظام انتخاباتی در آن در نظر گرفته شده و در نوع خودش طرح كامل و خوبی است. بر اساس همان نظام جامع به این جمعبندی رسیدم كه به زیرساختهایی نیاز دارد كه میتوانیم تعبیر به سیاستهای كلی كنیم. این سیاستهای كلی تدوین و تأیید شود و تغییرپذیر نباشد كه در مجالس این قانون را پیوسته عوض نكنند، علتش این است كه قانون انتخابات در حكم قانون اساسی است. در خیلی از كشورها مقررات انتخاباتی بخشی از قانون اساسیشان است، تا كسی بهراحتی اینها را جابهجا نكند و تغییر ندهد. چون بحث انتخابات برای همه مهم است، قانون انتخابات به عنوان قوانین مادر تلقی میشود. من هم با این رویكرد به این جمعبندی رسیدم كه باید مبانی و سیاستهای كلی انتخاباتیمان تدوین و تصویب شود تا اصول راهنمایمان مشخص باشد تا هر روز شاهد تغییر قوانین انتخاباتی نباشیم، از اینرو در ماههای آخری كه در وزارت كشور بودم، نامهای تهیه كردم و خدمت مقام معظم رهبری فرستادم و به اشكالات اساسی بحث انتخابات اشاره و از ایشان درخواست كردم دستور بفرمایند این موضوع در مجمع تشخیص مصلحت در دستور قرار گیرد كه مورد موافقت معظمله قرار گرفت و به مجمع تشخیص ارجاع دادند. مجمع تشخیص هم ضرورت آن را تأیید كرد و خدمت ایشان ارسال كرد و بعد از موافقت ایشان برای رسیدگی و تعیین سیاستهای كلی به مجمع برگشت. در كمیسیون سیاسی مجمع به بحث گذاشته شد و با حذف و اضافات و اصلاحاتی سیاستهای كلی انتخابات به صحن مجمع ارسال شد. یكی از اضافاتی كه انجام گرفت، پیشنهاد كمیسیون ملی انتخابات بود كه در پیشنهادهایم نبود و خود مجمع آن را اضافه كرد. دو سه بند از این ماده تصویب شد و به اواخر 88 كشیده شد و رسیدگی ادامه نیافت.
باید تعریف و شاخص روشنی برای نامزد شدن داشته باشیم/ هر كسی با هر مشخصاتی نامزد انتخابات نشود
اخیراً با دور جدید مجمع تشخیص مصلحت مقام معظم رهبری ده موضوع را به عنوان اولویتها مشخص كردند كه یكی از آنها مبحث انتخابات بود كه مجدداً در دستور رسیدگی مجمع تشخیص قرار گرفته است. هم در قانون جامع انتخابات كه در وزارت كشور تدوین كردیم و هم در پیشنهادهایی كه در مجمع تشخیص مصلحت داده شد این مسئله مطرح شد كه باید یكسری تعریفها و شاخصگذاریهای روشنی برای نامزدی داشته باشیم. چه كسی با چه شرایطی باید كاندیدا شود كه ما دچار حذف و تصفیه و پالایش زیاد نشویم. اینطور نباشد كه هر كسی با هر مشخصاتی وارد شود و بعد هیئتها بخواهند افراد را كنار بگذارند و تأیید صلاحیت كنند كه آیا این شاخصها را دارند یا ندارند. در این ایام موضوع ریاست جمهوری مطرح است و در قانون اساسی آمده است، فردی كه میخواهد كاندیدای ریاست جمهوری شود باید رجل سیاسی و مذهبی و مدیر و مدبر باشد. مدیر یعنی چه؟ مدبر یعنی چه؟ رجل سیاسی یعنی چه؟ رجل مذهبی یعنی چه؟ میشود همه اینها را به شورای نگهبان محول كرد و شورای نگهبان بر اساس تشخیص خودش عمل كند. در هر دوره اعضای شورای نگهبان تغییر میكند و سلیقه و نظر آنها متفاوت است و به تناسب تغییر افراد شاخصها هم میتواند تغییر كند، اما از طرفی با اسمنویسی عده كثیری مواجهیم كه عملاً كار را برای شورای نگهبان سخت میكنند و وقتی تعداد زیادی كه صلاحیت ندارند كنار گذاشته میشوند، هم آنها معترض میشوند و هم بهانهای به دست دیگران خصوصاً دشمنانمان داده میشود كه ببینید! همه را كنار گذاشتهاند، آزادی نیست، فقط به افراد خاصی اجازه شركت میدهند. در كشورهای دیگر كه كاندیداهایشان دو تا و سه تا و پنج تا و از شش هفت نفر بیشتر نمیشود، میشوند مظهر آزادی و دموكراسی و مردمسالاری و در اینجا كه خیلی وقتها كاندیداهایمان 10، 11 یا 8 تاست، آزادی نیست و انتخابات غیرمردمی و غیردموكراتیك است. این آثار منفی از مدلی است كه برای ثبتنام افراد دادیم. طبعاً ایجاد یكسری ضوابط برای اسمنویسی نامزدها هم شفافسازی میشود و هم یك كادربندی تعریفشدهای صورت میگیرد كه ربطی به سلیقهها نداشته باشد، در مقاطع مختلف جابهجا نشود و از جهات مختلفی كار برای شورای نگهبان آسان شود و هم تكلیف خیلیها را مشخص میكند، از اینرو نهتنها برای ریاستجمهوری بلكه جا دارد برای مجلس هم این كار را بكنیم. حتی برای شوراها هم باید این كار را بكنیم، همانطور كه برای خبرگان این كار را انجام میدهیم. انتخابات خبرگان اصولی دارد كه باید رعایت شود تا افراد شایستگی برای كاندیداتوری داشته باشند. ما برای ریاست جمهوری، مجلس و شوراها هم این را قرار بدهیم. در لایحه جامع انتخابات همه اینها را پیشبینی كرده بودیم. در بسیاری از كشورها هم وجود دارد. در برخی كشورها وقتی كسی میخواهد كاندیدا شود، چند هزار نفر اعضای شورای شهرهای آن كشور باید او را تأیید كنند یا مثلاً 50 هزار، 100 هزار یا یك میلیون امضا از شهروندان جمع كند تا شهروندان او را برای تصدی آن پست قبول داشته باشند تا فرد بتواند كاندیدا شود. یا در برخی جاها پیشپرداختی را میگذارند كه اگر كاندیدا حداقلی را رأی آورد ـحالا انتخاب هم نشد، نشدـ پولش را برمیگردانند، اما اگر به نصاب نرسید، پول به نفع دولت یا صندوق انتخابات ضبط میشود. چنین روشهایی را در خیلی از كشورها به كار بردهاند كه روشهای عاقلانهای هست؛ ما باید متناسب با شرایط خودمان اینها را ایجاد كنیم. از این جهت آنچه كه در مجلس اقدام شده است، به شفافسازی این موضوع، سادهسازی و كاهش بار شورای نگهبان كمك میكند و جلوی داوریهای صرفاً مبتنی بر برداشتهای چند نفر و جلوی طعنهزنی، اشكالگیری، بهانهجویی و قضاوتهای ناصواب و ناروای مخالفین، دشمنان و رقبا را میگیرد. حال مجلس یك نوع پیشنهاد داده است. شاید پیشنهادهای دیگری هم وجود داشته باشند. من كلیت این كار را مثبت میدانم و با آن موافقم. حالا انشاءالله تكمیل میشود و در صحن مجلس میآید و بحث میكنند. به هر حال باید از همین روشها استفاده كنیم. سیاسی بودن فرد را یا یك كسی باید امتحان بگیرد یا سابقه فرد باید گواهی بدهد یا یك عدهای كه اهل سیاستاند او را تأیید كنند. همین راههاست دیگر.
بررسی در مجمع به كجا رسید؟
مجدداً در دستور رسیدگی كمیته مربوطه قرار گرفت تا برگردد و به صحن مجمع بیاید.
یعنی كار مجمع احتمالاً به این انتخابات نمیرسد؟
نخیر.
این طرحی كه الآن در مجلس مطرح شده و پیشنهادهایی كه در كمیسیون به تصویب رسیده است، چه نسبتی با طرح در مجمع تشخیص دارد. آیا به هم شباهتهایی دارند؟ آیا خیلی با هم متفاوتاند؟
آنچه كه ما به مجمع پیشنهاد دادیم و در كمیسیون مجمع پیشنهاد شد، این طرح به آن نزدیك است، یعنی مخالفت و تضادی با آن ندارد.
اشاره كردید در مجمع تشخیص كه بررسی میشد، كمیسیون ملی انتخابات را مجمع پیشنهاد داد كه در پیشنهاد وزارت كشور جنابعالی نبود. خود جنابعالی موافقید كه چنین كمیسیونی ایجاد شود؟
زیر سئوال بردن انتخابات را در دورهها و دولتهای مختلف قبول ندارم
من مخالف نیستم. اتفاقاً همان موقعی كه ما در وزارت كشور هم بودیم، چنین مباحثی در آنجا مطرح بود، ولی چون این یك بحث جدی بود و ما هم در درون دولت بودیم، خواهی نخواهی جای طرح آن درون دولت و وزارت كشور نبود، ولی این بحث در همان جا مورد توجه بود و عدهای همین پیشنهاد را در آنجا مطرح میكردند. من هم با آن مخالف نبودم، اما میگفتم این پیشنهاد باید فراتر از دولت مورد بحث واقع شود. یا در مجمع تشخیص یا مجلس یا در سطوح دیگری مورد بحث واقع شود و بعد هم مجلس قانونش را تصویب كند و ابلاغ شود. علت هم این است كه كشور پیوسته انتخابات دارد. انتخابات هم حساسیتبرانگیز و اختلافبرانگیز است. ضمن اینكه من از برگزاری انتخابات در دورههای مختلف دفاع میكنم و اجمالاً هم كمعیب میدانم و فكر میكنم در دولتهای مختلف با گرایشهای سیاسی مختلف، انتخاباتهای انجام شده انتخاباتهای موفق و نسبتاً سالمی بوده است. یعنی در مقایسه با خیلی از كشورها كه حساب میكنیم، درصد و نصاب سلامت قابل قبول و خوبی داشتهاند. در جاهای مختلف هم این را گفتهام، از اینرو زیر سئوال بردن انتخابات را در دورهها و دولتهای مختلف قبول ندارم. به وقتش نیاز به توضیح باشد، توضیح خواهم داد، چون مكانیزم انتخاباتی ما، امكان تخلف و تقلب را در سطحی كه بتواند سرنوشت انتخابات تغییر كند را نمیدهد. این اصلاً مكانیسم انتخاباتی ماست.
هیأت تصمیمگیر در انتخابات صرفاً از یك قوه نباشد به اعتمادسازی كمك میكند
هر دولتی با گرایشهای مختلف هم كه حاكم باشد، خیلی دستش باز نیست كه هر جور بخواهد عمل كند. این بحث به كنار، ولی چون انتخابات مبحث حساسیتبرانگیزی است، اینكه هیأت تصمیمگیر، صرفاً از یك قوه نباشند، به اعتمادسازی در انتخابات كمك میكند. همین الآن هم فقط فعالیتهای اجرایی و پشتیبانیاش در وزارت كشور انجام میشود و بخش بزرگی از آن در اختیار دولت و وزارت كشور نیست. این چیزی است كه من با تجربه سنگین خودم در این چند انتخابات كاملاً لمس كردهام. تأیید صلاحیت كه مهمترین ركن انتخابات است با معتمدین انجام میشود، یعنی مردم كه ربطی به وزارت كشور ندارد و در دورههای مختلف، به عهده معتمدین شهرهای مختلف كه افراد موجه آن شهرها هستند، است. تأیید نهایی هم با شورای نگهبان است، پس وزارت كشور در تأیید صلاحیتها كه مهمترین ركن انتخابات است، هیچ نقشی ندارد. بعد در مراحل برگزاری انتخابات هم كه معتمدین، اعضای صندوقها را انتخاب میكنند، پس اخذ رأی و شمارش آراء و تنظیم صورتجلسات آن هم به عهده معتمدین و اعضای صندوقها است كه باز ربطی به دولت ندارد و اعضای دولتی نیستند و در اختیار دولت نیست و دولت فقط یك پشتیبانیكننده و هماهنگكننده و نظامبخش است. و سپس تأیید انتخابات هم دست شورای نگهبان است. پس همین الآن انتخابات توسط معتمدین و اعضای صندوق كه از مردم هستند انجام میشود و نظارت آن هم با شورای نگهبان است و وزارت كشور یك مقام حمایتكننده و پشتیبانیكننده است و اجرای كلی آن به عهدهاش است. الآن ارتباط منسجم و سلسله وار بین هیأتهای اجرایی و مراتب بالاتر برگزار كننده هم نسخ وجود ندارد كه یك بحث كاملاً منفی و مهم است.
و سلامت انتخابات...
و البته احساس سلامت بیشتر. من ادعا نمیكنم تشكیل هیأتی فرادولتی موجب سلامت بیشتر میشود بلكه احساس سلامت بیشتر خواهد شد و این مسئلهای است كه قابل توجه است و باید به آن عنایت كنیم، از اینرو اگر به وفاقی برسیم و مجلس یا مجمع تشخیص مصلحت به این جمعبندی برسند كه هیئتی وسیعتر از وزارت كشور، مبحث كلی انتخابات را تحت نظر بگیرد و نظارت عام و مدیریت عالی بر اجرای انتخابات داشته باشند، من این را كمكی به اطمینانبخشی و اعتمادسازی و احساس سلامت در انتخابات میدانم.
اگر بخواهم در پیشنهادی كه به مجلس شده است، ریزتر شویم، برای تعریف رجل سیاسی و رجل مذهبی پیشنهادهایی را ارائه دادند كه مثلاً برای رجل مذهبی، این تعداد افراد امضا كنند كه این فرد صلاحیت دارد كه به عنوان رجل مذهبی یا سیاسی شناخته شود. اشاره كردید كه در بعضی از كشورها هم مشابه این موضوعات هست. رجل مذهبی با رجل سیاسی خیلی متفاوت است. از این جهت آیا این راهكار را كافی میدانید یا برای شناسایی رجل مذهبی راهكار دیگری را پیشنهاد میكنید؟ یا همان شورای نگهبان برای تعیین رجل مذهبی بودن فرد برای شركت در انتخابات كفایت میكند؟
عرض كردم كه باید به شورای نگهبان كمك بدهیم و همه بار را روی شانه شورای نگهبان نگذاریم، مگر اینكه بگوییم قانون اساسی چنین اجازهای را نداده است كه من چنین برداشتی ندارم و فكر میكنم مجلس میتواند ورود پیدا كند و تعریفی از رجل سیاسی و رجل مذهبی و مدیر و مدبر بدهد. برداشتم از قانون اساسی این است كه هم قانون اساسی اجازه داده است كه مجلس این تعریف را بدهد و هم موجب كم كردن بار شورای نگهبان است و از این جهت این را مفید میدانم. دلایل دیگر را هم كه عرض كردم.
اینكه برای رجل مذهبی یك تعریف نظری بدهیم و بعد باز هیئتی در این باره داوری كنند، به نظرم اختلافبرانگیز و محل مناقشه است. بهترین كار این است كه تعریفی را كه در عرف، رایج است و ذهنیت مشتركی كه وجود دارد ـ بهخصوص جامعه متخصصـ به نظر آنها بسپاریم. نزدیك به همین پیشنهاد كه چه كسی میتواند تشخیص بدهد كه فردی مذهبی است؟ ظاهرالصلاح است؟ این فرد ملتزم به دستورات دینی است؟ دین را میشناسد، دین را قبول دارد، ملتزم به اجرای دین است، مقید و متعبد است. این را طبعاً علمای دینی میتوانند بهتر تشخیص بدهند. به نظر من این روشی كه الآن مجلس تعقیب میكند، ما هم 6 سال پیش در لایحه جامعمان همین را پیشنهاد كردیم و حرف امروز نیست. همان موقع هم ما همین پیشنهاد را دادیم كه برای رجل مذهبی عدهای از علما گواهی بدهند كه این فرد رجل مذهبی است. همان برداشت علما برای جامعه، اعتمادبخش است و از نظر حقوقی و تخصصی هم قابل اعتناست. وقتی یك جمع متخصص میگویند ما این فرد را یك انسان مذهبی و مقید و متعبد به دین میشناسیم، همین كفایت میكند. اینها میتوانند علمایی باشند كه عضو خبرگان یا علمای برجسته شهرستانها و استانها باشند. حالا مجلس آمده و عضو خبرگان را انتخاب كرده است كه به نظر من باز خواسته علمایی باشند كه مورد تأیید مردم هم باشند.
منتخب مردم...
بله و از این جهت اطمینان بیشتری را ایجاد كند. حالا مجلس یا مطلق علما را میگوید یا علمای خبرگان یا به هر شكل دیگری را میگوید. به هر حال باید نظم داشته باشد و خیلی نمیتواند رها و مبهم باشد. فكر میكنم به این ترتیب از مناقشات جلوگیری میشود كه تعدادی امضا بگیرند كه طبق این امضاها، این آقا دارای صلاحیت است. طبعاً این نوع مقیاسگذاری راحتتر است. مثلاً برای سیاسی بودن، عدهای از نمایندگان یا عدهای از فعالان سیاسی یا عدهای از احزاب سیاسی ـحالا مجلس آمده و نمایندگان را گذاشته، به هر حال یكی از كارهای نمایندگان آشنایی با مسائل سیاسی است و آدم سیاسی را میتوانند تشخیص بدهند. اتفاقاً ما هم در لایحه پیشنهادیمان همین را آورده بودیم كه نمایندگان مجلس تشخیص سیاسی بودن بدهند و در آنجا هم پیشبینی كرده بودیم كه ادوار مجلس باشند كه همه گرایشها در آن هستند. اگر اینطور باشد دیگر هیچ جریان و تفكر و گروهی سانسور نمیشود. تلقی من این است كه جریانات سیاسی مختلف كشور میتوانند به اندازه كافی نمایندگان همرأی و همفكر خودشان را پیدا كنند و از آنها امضا بگیرند. در ادوار مختلف مجلس میتوانند پیدا كنند. اگر كسی چهره شاخص و بارزی باشد، قدرت گرفتن تأیید از نمایندگان ادوار را خواهد داشت. اگر هم مجلس به این نكته توجه نكرده است، جا دارد كه روی این نكته تأكید شود كه منظور نمایندگان ادوار است كه ما گرایشهای مختلف سیاسی را در كشور حذف نكنیم و طبعاً گرایشهایی كه در كشور مطرح هستند، بتوانند همفكران خودشان را تأیید كنند.
ظاهراً نمایندگان ادوار نیست، اما اشاره كرده است كسانی كه مشاغل وزیر یا معاون وزیر یا استاندار یا معادل آنها را داشته باشند.
تأییدیه توسط متخصصین رواترین و كمحاشیهترین مدل برای تأیید صلاحیت افراد است
اكثریت نمایندگان است، پس آن مجلس است. پیشنهاد ما غیر از این بود، ولی الآن باز 150 نفر از مدیران مشكل را حل میكنند، ولی پیشنهادی كه ما داده بودیم، گفته بودیم نمایندگان ادواری برای سیاسی بودن، هم از جریان چپ و اصلاحطلب میتواند امضا بگیرد، هم از جریان راست و اصولگرا و هم از افراد مستقل شاخص میتوانند امضا بگیرند، اما برای مدیر و مدبر بودن پیشنهاد خود ما موقعی كه لایحه جامع را دادیم گفته بودیم از مدیران ارشد یعنی وزرا، رؤسای سازمانها، معاونین وزرا و استانداران عدهای از آنها جمع شوند و بگویند این آدم مدیر است و به كفایت مدیریتی او نظر و گواهی بدهند، یعنی بگویند این آدم میتواند كشور را اداره كند. وقتی در دورههای مختلف تعدادی را بگوییم، طبعاً در دورههای مختلف وزیر، استاندار، معاون وزیر از طیفهای مختلف داریم كه از افرادی كه موصوف به گرایش به طیفهای مختلف هستند میتوانند امضا بگیرند كه این فرد كفایت لازم را برای این مقصود و این منظور دارد.
یا این مدل یا مدلهای مشابه. من فكر میكنم تأییدیه توسط متخصصین رواترین و كمحاشیهترین مدل برای تأیید صلاحیت افراد است، والا اگر بیاییم چند شاخص بگذاریم و چند نفر داور تعیین كنیم، مناقشهبرانگیز است. ما یك داوری نهایی خواهیم داشت. یعنی همه اینها از متخصصین و مدیران و نمایندگان و علما گواهی بیاورند، البته دست شورای نگهبان بسته نیست. طبعاً كسانی كه چنین امضاهایی را ندارند، حق اسمنویسی ندارند، یعنی عملاً 1000 نفر كاندیدای ریاست جمهوری تبدیل به 20 نفر میشود، یعنی بخش بزرگ مشكل برطرف میشود و شورای نگهبان روی 20 نفر نظر میدهد. حالا شورای نگهبان بررسی میكند و مثلاً میگوید این فردی را كه علما تأیید كردهاند، شاید متوجه این نكته نبودهاند. تحقیق و سوابقی از زندگی فرد پیدا كنند كه این تقید مذهبیاش كم است و میگوید رجل مذهبی نیست و یا مدیران كه ایشان را تأیید كردهاند، تحقیق كردیم و پروندههای مدیریتی از او به دست آمده كه ایشان در مدیریتش ضعیف عمل كرده است و مدیر باكفایتی نیست. این حق برای شورای نگهبان باقی است كه با استدلال خودش افراد را تأیید یا رد كند.
رجل مذهبی كه محدود به لباس روحانی نیست.
نخیر، معنی رجل مذهبی این نیست كه یك دینشناس مبرز و متخصص باشد. مراد آن است كه فردی است كه متدین باشد، باور عمیق دینی داشته باشد و مقید به دستورات دینی و البته با معرفت و آگاهی باشد. این چیزی است كه انسان به عنوان رجل مذهبی درك میكند.
از اینرو سؤال كردم كه جزو نقد بعضی از رسانهها بود كه این حرف را زدند.
قطعاً چنین تلقی نبوده است.
جنابعالی در ابتدای فرمایشهایتان اشاره كردید كه در تغییرات قانون انتخابات باید به نقش احزاب هم توجه شود. خود جنابعالی این نقش را چگونه میبینید و چه توجهی باید به آن شود؟ قطعاً جنابعالی بهتر از بنده میدانید كه در بعضی از كشورها این امضاها را باید احزاب بدهند. در كشور ما چه تغییراتی باید در قانون انتخابات ایجاد شود؟ چقدر ظرفیت آن موجود است؟
از ظرفیت ایجاد شده در قانون اساسی درباره احزاب استفاده كامل نشده است
قانون اساسی یك ظرفیت فوقالعاده برای ما ایجاد كرده است كه ما از آن غفلت كردهایم. قانون اساسی در نظام سیاسی كشور برای احزاب نقش قائل شده و طبعاً گفته است احزاب میتوانند در همه امور فعالیت داشته باشند كه یكی از مهمترین آنها انتخابات است، ولی انحصار در احزاب ایجاد نكرده است. یعنی اینطور نیست كه فعالیتهای سیاسی در كشور منحصر به احزاب باشد و اگر كسی مستقل بود، دیگر فعالیت سیاسی نتواند بكند، نتواند كاندیدا بشود و نتواند رأی بدهد. قانون اساسی انحصار را نفی كرده است. ما از جهت نفی و سلب، به این جنبه از قانون اساسی عمل كردهایم، اما از نظر ایجاب و مثبتش به آن توجه نكردهایم. احزاب انحصار ندارند، اما نقش ایجابی و مثبت احزاب كجاست. اینكه احزاب حضور داشته باشند، خب حضور دارند، اما در انتخابات چه كار كنند؟ فقط افراد را معرفی كنند؟ به نظرم این نقش ضعیفی است كه ما به احزاب میدهیم. ما میتوانیم بیاییم و در انتخابات جایگاهی را برای احزاب قائل شویم. این حداقل گامهای اولیهای است كه نقش احزاب را برجستهتر و با جایگاه روشنتری مشخص میكند. مثلاً در انتخابات شوراها هست فلان حزبی كه من این تعریف را از حوزه مدیریت شهری دارم، كاندیداهایی كه معرفی میكنم دارای این مشخصات هستند و در تمام شهرها میگردم افرادی با این مختصات پیدا و معرفی میكنم. یك عدهای این حزب را میپسندند، این مختصات را قبول میكنند و مورد علاقهشان است. كافی است در شهری آن افراد را نشناسند، ولی بگویند ما به كاندید فلان حزب رأی میدهیم و یعنی همه افراد آن لیست را انتخاب میكنند. در تهران فلان حزب میگوید كاندیداهای من برای مجلس دارای این مختصات هستند و با این شرایط افراد را انتخاب كردهام. یك عدهای میگویند ما این حزب را قبول داریم و گزینش اینها را دقیق و صائب میدانیم. وقتی به این حزب رأی میدهند، 30 تا اسم برایشان نوشته میشود و دیگر نباید دنبال اسامی بگردند. یك عده هم میگویند ما این حزبها را قبول نداریم و به آنها اطمینان نداریم و خودمان میخواهیم نماینده انتخاب كنیم. مجال انتخاب مستقل را هم نبندیم، چون قانون اساسی این اجازه را داده و این ظرفیت قانون اساسی است. ما تا حالا از این ظرفیت استفاده نكردهایم. ما در لایحه اصلاح قانون انتخابات، این باب را باز كرده و یك جایی را برای این كار باقی گذاشته بودم كه این یك حضور منطقی، غیرانحصاری و تعریفشده احزاب در انتخابات است و نقش احزاب را برجستهتر و مثبتتر در حوزه انتخاباتی خواهد كرد. این آن نكتهای است كه به نظر من جای خالی آن وجود دارد و ما باید در این جهت كار كنیم و كمك كنیم كه به هر حال آدمها با برنامه، شناسنامه و یك عقبه تعریفشده بتوانند در صحنه انتخابات حضور پیدا كنند. مردم هم با این نگاه به كسی رأی بدهند. فردا اگر آن كاندیدا یا آن تیم، آن نمایندگان، خوب عمل نكردند، بگوییم ما دیگر به این تیم، این گروه، این حزب رأی نمیدهیم و معلوم باشد كه این آدم موضع و تفكرش چه جور است، چقدر موفق و چقدر ناموفق بوده است.
پیشنهاد شما در مجمع به تصویب رسید؟
نه، آنچه كه به ذهنم میرسد، یكی از مواد داخل كمیسیون بود. ولی آنطور كه به ذهنم میرسد، در پیشنهاد مجمع هم به آن اشارهای شده است كه امكان حضور احزاب در انتخابات فراهم شود. این موضوع در سیاست كلی مجمع مطرح است و هنوز به تصویب نرسیده بود و جزو بحثهای كمیسیون بود كه هنوز در صحن مجلس هم مطرح نشده بود.
حضور بیش از دو دوره در سمت ریاست جمهوری كمكی به ارتقا و رشد فضای اجرایی و سیاسی نمیكند
یك موضوع حاشیهای برای این اصلاحیه مطرح شده بود كه كاملاً سیاسی بود و پاسخ جنابعالی هم میتواند سیاسی باشد. فارغ از اینكه آقای هاشمی و آقای سیدحسن خمینی اعلام كردهاند كه میخواهند نامزد باشند یا نباشند، یكی از مشاورین آقای هاشمی مطرح كرده كه شرایط سنی كه مجلس گذاشته برای این دو نفر محدودیت ایجاد كرده و نتیجه این است كه این دو نفر نتوانند نامزد شوند. تحلیل جنابعالی از این موضوع چیست؟
نه، فكر نمیكنم طراحان دنبال این مسئله بوده باشند. من چنین تلقیای ندارم. به هر حال در انتخابات، سن باید مشخص باشد. البته پیشنهاد بهتر این است كه حداقل سن 40 سال باشد، چون هم در ادبیات دینی و هم در ادبیات ملتها و بسیاری از فرهنگهای جاافتاده در دنیا، 40 سالگی فخامت و وزانتی دارد و سن بلوغ فكری تلقی میشود، از اینرو عدد 40 به ذهن من میرسد كه مناسبتر باشد. در پیشنهاد وزارت كشور هم ظاهراً به عدد 40 رسیدیم و در لایحه اصلاحی ما عدد 40 آمده است. برای ریاست جمهوری هم فكر میكنم عدد 70 بهتر است. علتش این است كه كسی كه 70 سال دارد و تا 8 سال هم ریاست جمهوری را حساب كنیم میشود 78 سال، یعنی ریاست جمهوری تا 80 سالگی طول میكشد. ضمن اینكه من با 75 سال هم مشكلی ندارم، ولی 70 سال را بهتر میدانم. ضمن اینكه یك تأكید فوقالعاده دارم و آن این است كه انتخاب مجدد برای رئیسجمهورها را جالب نمیبینم و معتقدم رئیسجمهورهایی كه دو دوره انتخاب شدهاند یا رئیسجمهوری كه انتخاب شد، ولی در دور دوم انتخاب نشد، باید از گردونه رقابت خارج شود. این مدلی را كه الآن در برخی كشورها تعقیب میشود، مدل مثبت و موفقی میدانم. به هر حال قدرت اجرایی، قدرت تعیینكننده است، حواشی بسیار زیادی دارد، امكانات فوقالعادهای را در اطراف خودش ایجاد میكند، باندها و شبكههای زیادی به وجود میآید. این منطق عقلایی كه در برخی از كشورها به وجود آمده است كه مثلاً بیشتر از دو دوره اجازه نمیدهند حضور پیدا كند فكر میكنم مدل قابل دفاعی است و اینكه كسی دو دوره رئیسجمهور شده و دو باره پس از یك دوره انگیزه پیدا میكند كه حضور یابد، كمكی به ارتقا و رشد فضای اجرایی و سیاسی نمیكند و باید این باب را ببندیم. اگر نمایندگان محترم در این جهت حركت كنند، حتماً اثرش بیشتر خواهد بود.
آیا این موضوع جزو پیشنهادهای شما بوده است؟
یادم نیست، ولی در دورههای قبل بهطور شفاهی این را با برخی از آقایان مطرح كرده بودم كه باید تلاش كنیم مجال بدهیم كه نسلهای جدید در عرصههای انتخاباتی قدم بگذارند و افرادی كه در یك یا دو دوره در این جایگاه قرار گرفتند، جای خودشان را به نسل جدید مدیریتی بدهند و گردش مدیریتی و گردش نخبگان یك سیر طبیعی و منطقی پیدا كند.
ظاهراً در جامعه روحانیت كمیتهای برای انتخابات ریاست جمهوری شكل گرفته. درست است؟
نخیر.
اسم جنابعالی هم در آن جمع مطرح شده بود.
ما كمیته انتخاباتی نداریم و نداشتیم. چنین سمت و جایگاهی هم ایجاد نشده است، ما در جامعه روحانیت از گذشته دفتر سیاسی و معاونت سیاسی داشتیم. كمیتهای داریم كه بیشتر كار كارشناسی میكند و مباحثات سیاسی دارد و دستور جلسات جامعه را تدوین میكند، و مصوبات را پیگیری میكند. در ایامی هم كه بحثهای انتخاباتی هست، این مباحث در كمیته سیاسی مطرح و به صحن جامعه ارائه میشود. آنچه كه مطرح است، بحث كمیته سیاسی و دبیر سیاسی است.
آیا برنامه جامعه روحانیت به مراحلی رسیده است كه برای ریاست جمهوری 92 قابل بیان باشد؟
انتخابات ریاست جمهوری در سرنوشت كشور بسیار تأثیرگذار است
جامعه روحانیت مبارز میخواهد نقش و وظیفه خود را انجام دهد. بحث انتخابات، مخصوصاً انتخابات ریاست جمهوری در سرنوشت كشور بسیار تأثیرگذار است و در مصالح و منافع و امنیت ملی نقش بسزا و تعیینكنندهای دارد و طبعاً جامعه روحانیت مبارز نمیتواند از این مقوله فاصله بگیرد. جریان اصولگرایی تاكنون یك جریان تأثیرگذار و ذینفوذ و ذینقش در تاریخ انقلاب بوده و جامعه روحانیت مبارز هم جزو اركان جریان اصولگرایی است و طبعاً باید بتواند وظیفه خود را بهخوبی انجام بدهد. تلاش جامعه روحانیت مبارز این است كه در مقوله انتخابات ریاست جمهوری وظیفه خود را انجام بدهد و برای همراهی با مردم، كمك فكری دادن، مشورت كردن، مشورت دادن و حتی كاندیدا معرفی كردن ـالبته اگر به یك نتیجه جمعی برسدـ بحثهایی در این زمینه شروع شده است و حتی در باره شاخصهایی هم كه یك رئیسجمهور مناسب و مفید برای كشور در شرایط فعلی كشور باید داشته باشد، بحثهایی صورت گرفته و در جامعه مطرح شده است و به یك برداشت مشترك هم رسیدهایم.
چقدر احتمال میدهید با محوریت جامعتین، تركیبی مثل انتخابات گذشته مجلس شكل بگیرد؟
قابل پیشبینی نیست، ولی جامعه روحانیت مبارز بسیار مشتاق است كه یك جریان همگرا و هماهنگ اصولگرا بتواند در انتخابات ریاست جمهوری به وجود بیاورد.
شما كه اینقدر مشتاقید، برنامهاش را هم دارید؟
بله، این اشتیاق صرفاً یك اشتیاق احساسی نیست. در این راستا تلاشهایی را هم آغاز كردهایم.
سؤال این است كه آیا جامعتین پیگیری كردهاند یا منتظرند كه احزاب اصولگرا پیگیری كنند؟
خوشبختانه احزاب مراجعه كردهاند و این تفكر در خود جامعه روحانیت هم بوده و در این زمینه تصمیماتی را اتخاذ كرده است.
به این تصمیمات اشاره میفرمایید؟
پیگیری، همگرایی و هماهنگی اجرایی در انتخابات ریاست جمهوری و تلاش برای اینكه بتواند به كاندیدای مشتركی برسد.
اسم حضرتعالی به عنوان یكی از كاندیداهای مطرح ریاست جمهوری آینده در رسانهها برده میشود. در كنار جنابعالی افرادی چون آقای متكی كه مثل جنابعالی از وزرای دولت فعلی بودند، مطرح میشوند. جنابعالی به صراحت نفرمودهاید كه كاندیدا خواهید شد، ولی احتمال آن را جدیتر از آقای متكی مطرح كردهاید. بحثی كه در مورد شما و آقای متكی مطرح است، این است كه علت كاندیدا شدن و آمدن شما دو نفر این است كه میخواهید حرفهای ناگفته دو دولت اخیر را در عرصه انتخابات مطرح كنید.
اگر بخواهم وارد انتخابات شوم به عنوان كاندیدای جدی وارد صحنه میشوم
من اینطور فكر نمیكنم. ناگفتهها چیزی نیستند كه كسی برای گفتنشان بخواهد وارد صحنه انتخاباتی شود. حداقل من این چنین نیستم و چنین، فكر نمیكنم. اگر بخواهم وارد انتخابات شوم به عنوان كاندیدای جدی وارد صحنه خواهم شد تا ریاست اجرایی كشور را با اهدافی كه باید تعقیب كنم، به عهده بگیرم. اگر به این جمعبندی یا تصمیم نهایی برسم كه به وقتش كاندیداتوری خود را اعلام خواهم كرد و با تصمیم روشن و قاطع در صحنه حضور مییابم.
البته هنوز به این جمعبندی نرسیدم و این طبیعی است كه وقتی به جمعبندی آگاهانه، منطقی، متناسب با شرایط و ظرفیتهای موجود رسیدم، اقدام كنم.
اگر به این جمعبندی برای حضور برسید، آیا مطالبی از دولت آقای احمدینژاد را خواهید گفت؟
مخالف ادبیات افشاگری و ماجراجویانه در فعالیت انتخاباتی هستم
ببینید! فكر میكنم ادبیات افشاگری، سفره دل باز كردن و ناگفتهها را گفتن، ادبیات ماجراجویانه و فضای احساسی است. من مخالف این نوع گفتمان در فعالیت انتخاباتی هستم. احساسات خوب است، ولی اگر با اشراف عقلانیت و با منطق تعریفشده و هوشمندانه و هدفدار همراه باشد مفید است. اگر بنا باشد پیروزی در انتخابات فقط منظور باشد و برای رسیدن به آن باید ایجاد هیجان كرد كه برای این كار افشا كن! افشا كن! كه كار جالبی است و سفره دل باز كردن میتواند كمك كند. به نظر من باید رویكردمان را اصلاح كنیم. این امر ما را به انتخابهای خوب نزدیك نخواهد كرد.
این پرسشها به این معنا نیست كه نگاه ما اینچنین است، بلكه مواردی است كه در رسانهها مطرح شدهاند و طرح این سؤالات و پاسخ جنابعالی باعث میشود كه بسته شود...
جهت اطلاعتان بسته هم نمیشود!
وقتی به اینگونه سؤالات پرسیده میشود، ارجاع داده میشود به پاسخ شما...
بله، اما باز هم میپرسند. الحمدلله روی شما خبرنگارها خیلی خوب است و صد بار هم كه بپرسید، خجالت نمیكشید و دو باره میپرسید، شاید از جواب بعدی یك چیزی دربیاورید.
فكر میكنید حضور یا عدم حضورتان در عرصه انتخابات كی به رسمیت برسد؟
امور باید در وقت خودشان شكل بگیرند. هر كاری به وقتش! باید فضای اجتماعی مهیا باشد، بسترها مناسب باشد و پذیرش مناسب و قابلیت وجود داشته باشد تا این دو همدیگر را درك و دریافت كنند. به نظر من وقتی فضای عمومی مهیا برای پذیرش باشد، طبعاً زمان اعلام كاندیداتوریها فرا میرسد و افرادی كه به تصمیم رسیدند و آماده بودند، كاندیداتوریشان را اعلام میكنند. من هم اگر تا آن موقع به تصمیم خودم نهاییام رسیده بوده، اقدام خواهم كرد.
اگر جنابعالی برای حضور در عرصه انتخابات به قطعیت برسید و جامعتین به شخصی غیر از جنابعالی برسند، باز هم حضورتان ادامه مییابد یا انصراف میدهید؟
این سؤالی است كه در شرایط باید بدان پاسخ داده شود. یعنی بخشی از همان تصمیم نهایی است و این علل و عوامل در گرفتن تصمیم مؤثرند.
در باره موضوع آخر میخواهیم از سابقه قبلی جنابعالی استفاده كنیم كه به نظر شما آیا در انتخابات 92 باز هم با فتنه بزرگی مثل فتنه 88 مواجه خواهیم بود یا فضا متفاوت از آن انتخابات خواهد بود؟ چون طبیعتاً دشمنی كه تمام نمیشود...
شفافسازی قوانین انتخابات، مراقبت بر نحوه اجرا، پاسخگویی درست و اطلاعرسانی بهوقت، بسترهای بروز بحران و فتنهگری را در انتخابات خشك میكند
همینطور است. دشمنیها در اشكال مختلفی بروز مییابد. انتخابات فضایی است كه چون در آن بگومگو، مسابقه و هیجان وجود دارد، خواهی نخواهی محل حضور عوامل ناشناخته، مخرب و ماجراجو هست. نمیشود خوشبین و مطمئن بود كه اتفاقی نمیافتد، ولی با تجربههایی كه به دست آوردیم و هوشیاریهایی كه فعالان سیاسی و تجربیاتی كه مردم كسب كردند، این امیدواری هست كه انشاءالله تكرار نشود. در هر فصل باید جوری طراحی كنیم كه امكان و اجازه تكرار را ندهیم. شفافسازی قوانین انتخابات، مراقبت بر نحوه اجرا، نظارت دقیق بر اجرای صحیح قوانین و پاسخگویی درست و اطلاعرسانی كامل و به وقت، بسترهای بروز بحران و فتنهگری را خشك میكند. یعنی مجال را از فتنهگران میگیرد و گسلها را میپوشاند. ما نباید اجازه بدهیم عدهای فتنهگر و آشوبطلب امكان نفوذ به گسلها و رخنهها را یابند.
مردم ما از اول انقلاب بحرانهای مختلفی را پشت سر گذاشتهاند، مثلاً ابتدای انقلاب جنگ مسلحانه منافقین علیه مردم، پس از آن فتنه 88 و سپس جریان انحرافی. چقدر این تحلیل را قبول دارید كه شرایط اقتصادیای كه در آن قرار گرفتهایم، بخشی از فتنههای علیه نظام است؟ آیا میتوان عنوان جنگ اقتصادی را برای آن به كار ببریم و آن را ادامه این بحرانها علیه مردم بدانیم؟
جنگ اقتصادی یك واقعیت جدی است/ با تشریك مساعی قوا برای كاهش مشكلات اقتصادی اجازه فتنهگری و سوءاستفاده را به دشمنان ندهیم
نیاز نیست ما تشخیص بدهیم و تحلیل كنیم. واقعیت همین است، یعنی الآن جنگ اقتصادی یك واقعیت جدی است.
جدی هست، از بیرون نه، بلكه از داخل.
اگر این جنگ نتواند تأثیری در داخل بگذارد كه یك فضای توهمی و مجازی است، مثل بازی جنگی در رایانه. اینكه اثری ندارد. آنچه كه اثر دارد، جنگ اقتصادی است، مقاومت اقتصادی یا اقتصاد مقاومتی كه مقام معظم رهبری مطرح میفرمایند حكایت از واقعیت و یك رفتار واقعی مقابلهای با این واقعیت میكند كه باید صورت بگیرد. پس معلوم است جنگی هست...
منظورم عامل داخلی است.
تحریمكنندگان و كسانی كه فشار اقتصادی میآورند، بر اساس یكسری واقعیتهای درونی این طراحیها را انجام میدهند. ابزاری دست خودشان است و همان را فعال میكنند، مثلاً از ما جنس نمیخرند و سعی میكنند خرید نفت از ما را متوقف كنند. به ما جنس نمیفروشند، پس اعمال فشار میكنند. تبادلات مالی ما را در تنگنا قرار میدهند و مختل میكنند. این ابزارها دست خودشان است. در داخل هم سعی میكنند با فضاسازی روانی و فعال كردن برخی عواملشان و یا طمعكاری یك عده سودجو و طمعكار این فضا را تشدید كنند. وقتی جنس زیاد است افراد محتكر و طماع كاری از پیش نمیبرند، ولی وقتی جنس كم میشود تمام افراد طماع و سودجو پیدایشان میشود. آب گلآلود است و میشود ماهی گرفت. پس طرحی كه از بیرون طراحی میشود بر اساس یكسری بسترهای واقعی یا یكسری پیامدهایی است كه روی آن حساب باز كردهاند. فضای داخل كشور را هم تشدید میكنند و عملیات روانی را روی آن انجام میدهند و بستر انتخابات هم مجال بگومگوها و هیجانات و نقض و ابرامها و رد و قبولها و له و علیههاست و طبیعی است فضا برای یكسری تشنجهای اجتماعی و تحركات ضدامنیتی مهیا میشود. این یك مقوله قابل فهمی است كه دشمنان حتماً از فشار اقتصادی برای شرایط علیه ما استفاده میكنند كه وقتی انتخابات برگزار میشود از آن فشار برداشت بیشتری كنند. ما باید حواسمان بیشتر جمع باشد و مجال ندهیم، طبعاً دولت ما باید خیلی تلاش كند كه فضای اقتصادی را فضای متعادلی بكند و تنگناهای موجود را كاهش داده تا فضا قابل تحمل برای افكار عمومی باشد و آنجایی كه نیاز به كمك افكار عمومی است از مردم كمك بخواهیم و صادقانه با آنها صحبت كنیم، قوا با همدیگر تشریك مساعی و مجلس، قوه قضائیه و دولت به هم كمك كنند تا فضای اقتصادی فضایی منطقی باشد و مشكلات به حداقل برسد و تنگناها كم شود تا فضای انتخابات، فضای آرام باشد و اجازه دخالت، دستاندازی، فتنهگری و سوءاستفاده را به دشمنانمان ندهیم.