عضو هیئت علمی دانشکده محیطزیست دانشگاه تهران در گفتوگو با ایلنا:
ردپای پیمانکاران در پیشنهاد پروژههای انتقال آب/ هشدار درباره بحران دائمی آب تهران در پنج سال آینده
عضو هیئت علمی دانشکده محیطزیست دانشگاه تهران گفت: اگر تغییرات اقلیمی با همین روند ادامه یابد و اتفاق مستقیمی در این حوزه رخ ندهد و از سوی دیگر مصرف آب در تهران هم تغییر نکند فکر میکنم تا ۵ سال آینده به بحران دائمی و غیرقابل بازگشت برسیم. به نحوی که بسیاری از فضاهای سبز شهری را نتوانیم آبیاری کنیم و قطعی آب منازل تبدیل به روتینِ زندگیِ تهرانیها در بخش عمدهای از سال شود.
«مهدی اسماعیلی بیدهندی»، درباره میزان تاثیرگذاری سیاستهای آبی بر مدیریت بحران آب پایتخت به خبرنگار ایلنا گفت: در تهران از یک سو در حوزه تأمین آب با بحران مواجه هستیم و از سوی دیگر هم در حوزه مصرف با چالش مواجهیم. در حوزه تأمین آب عوامل مختلفی بحران را ایجاد کرده که به صورت ویژهتر میتوان به تاثیر عوامل اقلیمی اشاره کرد یعنی دورههای خشکسالی متعدد و کاهش ذخایر آبی.
عرضه و تقاضای آب در تهران متناسب نیست
به گفته او به موازات کاهش ذخایر آب، افزایش مصرف در کلانشهر تهران و بارگذاری جمعیتی باید بررسی شود. یعنی ظرفیت محدود منابع آبی که در گذشته وجود داشت با این بارگذاری جمعیتی عظیمی که در طول چند دهه گذشته در این شهر اتفاق اتفاده، هیچ تناسبی نداشته است. تهران حدود ۴۰ سال پیش با همین محدودیتهای آبی، توازن بیشتری میان عرضه و تقاضا داشت، اما اکنون حتی در صورت تأمین همان میزان آب، افزایش قابل توجه تقاضا میتواند پاسخگویی به نیازهای موجود را با دشواری روبهرو کند.
اسماعیلی بیدهندی معتقد است که وقتی مسئولان در حوزه تامین آب راهکارهایی مانند انتقال آب را پیشنهاد میدهند، در حقیقت سادهترین راهکار اجرایی را مدنظر قرار میدهند، زیرا با این راهکار اساسا صورتمسئله را پاک میکنند. کلانشهر تهران پایتخت کشور است و مناسبات امنیتی، سیاسی و اجتماعی خاص خود را دارد که در دیگر شهرهای کشور شاهد آن نیستیم. به همین دلیل هم برای تامین آب این شهر حتی اگر شده از کشورهای همسایه هم بتوانند آب انتقال دهند، این کار را میکنند.
این استاد دانشگاه اما چنین رویکردی را برای تامین آب پایتخت اشتباهی بزرگی میداند که باعث حل نشدن ریشه اصلی مشکلات این حوزه و اصلاح نشدن الگوی مصرف میشود. وقتی منابع کنونی آب درتهران دچار کمبود میشوند، میگویند برویم از طالقان آب را منتقل کنیم و وقتی این راهکار پاسخگو نبود تصمیم گرفته میشود آبهایی را که از پشت دریاچه سد لار هرز میرفته و خارج میشده، را به تهران انتقال دهند آنهم در شرایطی که ذخیره آبی سد لار در وضعیت مطلوبی قرار ندارد.
او طرحهای انتقال آب را پیشنهاداتی توصیف کرد که ظاهرا مشاوران پیمانکاری ارائه میدهند: نفع و سود این گروه در اجرای چنین طرحهایی است فارغ از اینکه میزان اثربخشی پایدار طرح مذکور چقدر است. اثربخشی راهحل باید پایدار باشد، نه مقطعی. به نظرم این راهکارها منافع چندانی را برای بلندمدت به دنبال ندارند. اگر قرار است برای حل یک مساله راهکاری اندیشیده شود که هزینهبر بوده و نیازمند سرمایهگذاری و نگاه آیندهنگرانه باشد حتما باید آن راهکار مشکل را به صورت پایدار و بلندمدت مرتفع کند.
الگوی مصرف، اشتباه مکرر
اسماعیلی بیدهندی یکی دیگر از مشکلات بحران آب در پایتخت را الگوی مصرف میداند: ما الگوی مصرف صحیحی در شهر تهران شاهد نیستیم، اقداماتی که بعضاً به صورت رسانهای انجام شده یا اقداماتی که در حوزه افزایش آببها انجام شده تا شهروندان به سمت مصرف بهینهتر آب ببرند، کافی نیست.
او به تبلیغاتی اشاره میکند که مردم را به استفاده از تجهیزات و ادوات کاهنده مصرف آب تشویق میکنند: حتی همین موضوع را هم به تماس شهروندان و تقاضای آنها موکول میکنند. یعنی گام درست و مهمی که مدیریت کلان آب در کلانشهر تهران باید بردارد این است که به منازل و مجموعهها مراجعه کند و ادوات و تجهیزات را در اختیار آنها قرار دهد این درحالی است که طرحهایی که به طور گسترده کل کلانشهر تهران را تحت پوشش توزیع و تجهیز منازل به ابزارهای کاهنده قرار دهد را شاهد نیستیم.
او از نقش کولرهای آبی در چالش آبی پایتخت هم گفت: فصل تابستان بیشتر با بحران آب دستوپنجه نرم میکنیم، که بخشی از این موضوع به واسطه سیستمهای تهویهای است که به صورت سنتی از آنها استفاده میکنیم یعنی کولرهای آبی. حالا اگر قرار باشد به مردم کمک کنیم که از کولرهای بهینهتر یا با راندمان بالاتر استفاده کنند بسیار هزینهبر است که بدون هیچگونه سیاست تشویقی به مصرفکننده تحمیل میشود.
روشهای ناکارآمد تصفیه آب
این متخصص محیطزیست با اشاره به اظهارات شهردار تهران درخصوص واگذاری چاههای آب شرب به دولت، عنوان کرد: با توجه به اینکه طرح جمعآوری شبکه فاصلاب به صورت کامل و یکپارچه در تهران اجرا نشده است، بسیاری از ساختمانها و منازل هنوز از چاههای جذبی برای تخلیه فاضلاب استفاده میکنند. در نتیجه، به گفته کارشناسان، این احتمال وجود دارد که آب استحصالشده از برخی چاههای آب شرب در صورت تأثیرپذیری از منابع آلاینده اطراف، از جمله چاههای فاضلاب، با تغییر در کیفیت مواجه شود. در چنین شرایطی، ممکن است ترکیباتی مانند نیترات و برخی آلایندههای شیمیایی در آب مشاهده شود.
او اضافه میکند: روشهای تصفیه آب ما هم از کارآمدی یا استاندارد لازم برای حذف عوامل آلودهکننده ناشی از فاضلاب برخوردار نیست. به گفته برخی کارشناسان، یکی از نگرانیهای مطرح، احتمال تأثیر کیفیت آب برخی چاهها بر سلامت مصرفکنندگان است. همچنین عنوان میشود که بخشی از بیماریهای مرتبط با دستگاه گوارش ممکن است علاوه بر عوامل میکروبی، با آلایندههای شیمیایی نیز مرتبط باشد. این آلایندهها میتوانند در اثر نفوذ فاضلاب به منابع آب زیرزمینی و تأثیر بر کیفیت آب چاههای شرب ایجاد شوند؛ موضوعی که نیازمند پایش و بررسی مستمر است.
این استاد دانشگاه معتقد است که برای حل معضل آبی تهران گزینههای بهتری هم وجود دارد از جمله آبیاری کردن بوستانها و فضاهای سبز با پسآبهای تولیدی در این شهر یا استفاده از روانآبهای سطحی که از شاخههای بالادست در حوزه آبی تهران سرازیر میشود. بعضی از این روانآبها در طول کل سال جاری هستند و برخی دیگر مقطعی و فصلی هستند. از این روانآبها میتوان برای تأمین بخشهایی از نیازهای آبی مورد نیاز در حوزه خدمات شهری استفاده کرد.
اسماعیلی بیدهندی با بیان اینکه برخی از روانآبهای بالادست کیفیت شرب دارند، گفت: ضروری است در این خصوص مطالعاتی انجام شود و از موجودی آن بهرهبرداری کرد. البته باید به این موضوع اشاره کرد که در پاییندست تهران اراضی کشاورزی وجود دارند که بهنوعی حقابهشان در این روانآب قرار دارد بنابراین این مطالعات هم نباید سلبی باشد یعنی بگوییم کل این روانآب به خدمات و موارد داخل شهر تهران تخصیص یابد. به بیان دیگر باید حقابه جنوب تهران هم در نظر گرفته شودو برای مازاد آن برنامهریزی کنند.
ضرورت ایجاد هماهنگی در جامعه
او در پاسخ به این پرسش که آیا سیاستهای فعلی حوزه آب میتواند به تشدید این بحران آب در آینده منجر شود؟ پاسخ مثبت داد و اظهار کرد: وقتی به جای رفع اصولی یک بحران صورتمسئله را پاک میکنند، عمق چالش بیشتر میشود. برای شهروندان تهرانی این ذهنیت ایجاد شده که تمام تلاش دولت و حاکمیت این است که آب را از هر جایی شده برایشان تأمین کنند در نتیجه نه تنها هیچوقت الگوی مصرف اشتباه اصلاح نمیشود، بلکه شاید عمیقتر به سمت مصرف غلط هم پیش برود. با این شرایط بارگذاریهای جمعیتی هم افزایش مییابد.
این متخصص محیطزیست چنین اقداماتی را دارای تاثیرگذاری کم و کوتاهمدت دانسته و اضافه کرد: به عنوان مثال انتقال آب از سد لار باعث میشود که ظرف ۳ تا ۴ سال آینده به شرایط امروز بازگردیم و به دنبال تامین آب تهران از طریق انتقال آب از نقطهای دیگر باشیم زیرا نه الگوی مصرف اصلاح شده و نه بارگذاری جمعیت بهصورت آمایش شده و مدیریت شده، صورت گرفته است.
به باور او باید در تعامل با جامعهای که در آن زندگی میکنیم و از این شرایط تاثیر گرفته بهگونهای برنامهریزی و مدیریت کنیم که اعضای جامعه خود را همراه با تغییرات اقلیمی که رخ داده، محدودیتهای موجود و رویکردهای بعضا سختگیرانه هماهنگ کند. البته منظور از رویکردهای سختگیرانه اقداماتی مانند قطع آب نیست بلکه رویکردهایی است که در زمینه آببها باید اعمال شود تا آب مدیریتتر شده مصرف شود یا به سمت سیاستهای بهینه بهرهبرداری از آب پیش برویم.
اسماعیلی بیدهندی، پیشبینی زمان رسیدن به نقطه غیرقابل جبران تامین آب تهران را غیرقطعی توصیف کرده و گفت: بخش عمدهای از چالش ما در این حوزه به دلیل کاهش ذخایر آبی ناشی از تغییرات اقلیمی و دوران خشکسالی است در حالی که ممکن است سال بعد وارد یک دوره ترسالی شویم و این چالش حداقل در حوزه تأمین آب و تأمین ذخایر سدهای تامینکننده آب تهران که از آنها تأمین میشود، مرتفع شود.
او ادامه داد: اما اگر تغییرات اقلیمی با همین روند ادامه یابد و اتفاق مستقیمی در این حوزه رخ ندهد و از سوی دیگر مصرف آب در تهران هم تغییر نکند فکر میکنم تا ۵ سال آینده به بحران دائمی و غیرقابل بازگشت برسیم. به نحوی که بسیاری از فضاهای سبز شهری را نتوانیم آبیاری کنیم و قطعی آب منازل تبدیل به روتینِ زندگیِ تهرانیها در بخش عمدهای از سال شود.
