شیوع بالای کم تحرکی در کشور/ ورزش در حال حذف شدن از سبد فراغت خانوارها

به گزارش وبدا، بررسی «گزارش جامع فعالیت بدنی مرتبط با سلامت در جمهوری اسلامی ایران» منتشر شده از سوی موسسه ملی تحقیقات سلامت نشان می دهد فعالیت بدنی ناکافی یکی از دلایل اصلی مرگ و میر زودرس از طریق افزایش بروز بیماری های غیرواگیر است. در این گزارش با اشاره به دیدگاه ابن سینا در کتاب قانون آمده است: «اساس سلامتی بر تغذیه، خواب و ورزش است که مهم ترین آن ورزش است.»

این گزارش تأکید می کند بیماری های غیرواگیر سالانه منجر به مرگ حداقل ۳۸ میلیون نفر در جهان می شوند و بیش از ۷۶ درصد از کل بار بیماری ها در ایران به این دسته از بیماری ها اختصاص دارد. همچنین طی سال های ۱۳۶۹ تا ۱۳۹۶ درصد فعالیت بدنی پایین منتسب به مجموع سال های از دست رفته در نتیجه مرگ زودرس یا سپری شده با معلولیت و ناتوانی در سطح جهانی و ایران به ترتیب ۱.۵ و ۲ برابر افزایش یافته است.

بر اساس این گزارش، هدف برنامه راهبردی جهانی فعالیت بدنی سازمان جهانی بهداشت کاهش ۱۵ درصدی شیوع جهانی کم تحرکی تا سال ۲۰۳۰ است و تحقق این هدف نیازمند تلاش ها و اقدامات ملی خواهد بود. در سال ۲۰۱۵ نیز همه کشورها متعهد شدند با هدف افزایش فعالیت بدنی، در حوزه سلامت سرمایه گذاری کنند.

این گزارش همچنین به هزینه های سنگین کم تحرکی اشاره دارد؛ به طوری که بی تحرکی در جهان سالانه ۵۴ میلیارد دلار هزینه مستقیم برای نظام های سلامت ایجاد می کند و علاوه بر آن، ۱۴ میلیارد دلار هزینه ناشی از کاهش بهره وری را به همراه دارد. بر اساس آمارهای ارائه شده، یک تا سه درصد هزینه های ملی مراقبت سلامت در کشورهای با درآمد بالا، متوسط و پایین ناشی از عوارض بی تحرکی است.

در بخش دیگری از این گزارش، موانع انجام فعالیت بدنی در کشور شامل موانع اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، فردی و محیطی عنوان شده است.

همچنین «گزاره برگ وضعیت فعالیت فیزیکی کم در کشور در سال های ۱۳۹۵ و ۱۴۰۰» که توسط موسسه ملی تحقیقات سلامت تهیه شده، نشان می دهد در جمعیت ۱۸ سال و بالاتر کشور، نسبت افرادی که فعالیت فیزیکی کمتر از میزان توصیه شده سازمان جهانی بهداشت دارند در سال ۱۴۰۰ به ۵۱.۳ درصد رسیده است؛ این رقم در سال ۱۳۹۵ حدود ۵۶.۴ درصد بوده و این اگرچه کاهش یافته، اما همچنان نشان دهنده شیوع بالای کم تحرکی در کشور است.

بر اساس این گزارش، در هر دو سال مورد بررسی، میزان فعالیت فیزیکی کم در میان زنان بیشتر از مردان و در میان ساکنان شهرها بیشتر از ساکنان روستاها بوده است. همچنین با افزایش سن، نسبت افراد دارای فعالیت فیزیکی کم افزایش پیدا می کند؛ به گونه ای که بیشترین میزان کم تحرکی در گروه سنی ۷۵ سال و بالاتر و کمترین میزان در گروه سنی ۱۸ تا ۲۴ سال مشاهده شده است.

در این گزارش، میزان فعالیت فیزیکی مناسب از نظر سازمان جهانی بهداشت شامل حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت با شدت متوسط در هفته، یا حداقل ۷۵ دقیقه فعالیت شدید در هفته، یا ترکیبی از فعالیت متوسط و شدید معادل این دو تعریف شده است. نتایج این مطالعات نشان می دهد تقریبا نیمی از جمعیت بالای ۱۸ سال کشور فعالیت فیزیکی کمتر از میزان توصیه شده دارند.

از سوی دیگر، «گزارش نظارتی بررسی وضعیت فعالیت بدنی و ورزش در سبد فراغتی خانوارهای ایرانی» منتشر شده از سوی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی نیز ابعاد اجتماعی و فرهنگی کم تحرکی در کشور را مورد بررسی قرار داده است.

این گزارش با استناد به آمارهای سازمان جهانی بهداشت اعلام می کند بیش از یک چهارم جمعیت جهان دچار کمبود فعالیت بدنی هستند و بیش از ۱.۴ میلیارد نفر از جمعیت بزرگسال جهان در معرض خطر ابتلا یا تشدید بیماری های مرتبط با کم تحرکی قرار دارند. همچنین به رغم اقدامات تقنینی و اجرایی دستگاه های متولی ورزش کشور، روند ناکافی بودن فعالیت بدنی در ایران نیز مشابه روند جهانی در حال افزایش است؛ به طوری که سالانه حدود ۳۲۰ هزار نفر در کشور بر اثر عوارض ناشی از کم تحرکی جان خود را از دست می دهند.

بررسی میزان ساعات گذران اوقات فراغت مردم در سال ۱۳۹۴ نشان می دهد حدود ۸۰ درصد جامعه بیش از پنج ساعت از زمان خود را به اوقات فراغت اختصاص می دهند، اما تنها حدود ۴۰ دقیقه از این زمان صرف ورزش می شود. همچنین طبق آمارهای سال ۱۳۹۹، نزدیک به ۷۰ درصد فعالیت های ورزشی به صورت انفرادی انجام می شود.

این گزارش همچنین نشان می دهد با افزایش سن و تأهل، سهم ورزش در اوقات فراغت کاهش پیدا می کند. میزان اوقات فراغت ورزشی مردان نسبت به بانوان بیشتر است و با افزایش سطح تحصیلات، سهم ورزش در زندگی افراد نیز بیشتر می شود.

بر اساس این گزارش، بخش قابل توجهی از فعالیت بدنی و ورزش خانوارها در محل سکونت آنها انجام می شود. همچنین بیش از ۹۰ درصد سرانه های ورزشی در دسترس خانوارهای شهری قرار دارد؛ در حالی که ۲۶ درصد جمعیت کشور در روستاها زندگی می کنند و همین مسئله موجب کاهش فرصت دسترسی به فعالیت بدنی و ورزش برای ساکنان مناطق غیرمرکزی و روستایی شده است.

در بخش دیگری از این گزارش آمده است که روند هزینه کرد خانوارها در حوزه تفریحات، سرگرمی و خدمات فرهنگی طی سال های ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۱ کاهش یافته و این کاهش در خانوارهای ساکن مناطق روستایی و محروم بیش از ۵۰ درصد بوده است. همچنین میزان هزینه کرد پایین ترین دهک اقتصادی نسبت به بالاترین دهک، حدود چهار برابر کمتر گزارش شده است.

این گزارش تأکید می کند سبک زندگی جامعه به سمتی حرکت کرده که ورزش در حال حذف شدن از سبد فراغتی خانوارها و جایگزینی با فعالیت های غیرفعال است. به عنوان نمونه، در سال ۱۴۰۱ هزینه کرد خانوارهای شهر تهران در غذاخوری ها و سلف سرویس های شهری حدود ۲۲ درصد بیشتر از هزینه های ورزشی بوده است.

در مجموع، یافته های این گزارش ها نشان می دهد گرایش به کم تحرکی و کاهش فعالیت بدنی به بخش مهمی از سبک زندگی خانواده های ایرانی تبدیل شده و در صورت نبود مداخلات برنامه محور، این روند ادامه خواهد یافت.

کارشناسان حوزه سلامت معتقدند توسعه ورزش همگانی، ارتقای سواد سلامت، فرهنگ سازی برای تحرک بیشتر و افزایش دسترسی مردم به امکانات ورزشی از مهم ترین راهکارهای مقابله با کم تحرکی در کشور است.

در این زمینه، توسعه ورزش کارکنان در بخش های دولتی و غیردولتی نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار است. اجرای برنامه های نرمش روزانه در محیط های کاری، اختصاص زمان مشخص برای فعالیت بدنی در ساعات اداری، ایجاد فضاهای ورزشی در ادارات، کارخانه ها و شرکت ها، حمایت از مسابقات ورزشی کارکنان، ارائه مشوق های رفاهی و بیمه ای برای کارکنان فعال، توسعه ورزش های گروهی و پیاده روی های سازمانی و همچنین استفاده از ظرفیت شهرداری ها و بخش خصوصی برای گسترش ورزش کارکنان می تواند نقش مؤثری در افزایش تحرک بدنی جامعه داشته باشد.

بنابر اعلام وزارت بهداشت، همچنین توسعه مسیرهای پیاده روی و دوچرخه سواری، افزایش فضاهای ورزشی ارزان و در دسترس، حمایت از ورزش زنان، سالمندان و نوجوانان، توسعه ورزش محله محور، گسترش گردشگری ورزشی و همکاری مشترک میان وزارت ورزش و جوانان، وزارت آموزش و پرورش، وزارت علوم، وزارت کشور، شهرداری ها و سایر دستگاه های اجرایی از جمله راهکارهای پیشنهادی برای بهبود وضعیت فعالیت بدنی در کشور است.