طراحی تجربه گردشگری هوشمند کودکانه با کمک هوش مصنوعی

کرامت‌الله زیاری با اشاره به شکاف عمیق موجود در صنعت گردشگری کشور‌های در حال توسعه از جمله ایران گفت: «به‌رغم رشد فزاینده فناوری‌های نوین در خدمات شهری، طراحی خدمات هوشمند گردشگری همواره معطوف به بزرگسالان بوده و نیاز‌های روانشناختی، شناختی و امنیتی کودکان نادیده گرفته شده است. ما در این پژوهش تلاش کردیم تا با تکیه بر نظریه‌های یادگیری تجربی و رشد شناختی، پاسخی علمی و بومی برای این خلأ ارائه دهیم».

معرفی مدل ۷ بُعدی A۷ از آگاهی تا تعلق خاطر

این مطالعه که با رویکرد کیفی و مشارکت ۲۰ خانواده تهرانی دارای فرزندان ۱۰ تا ۱۵ سال در فضاهایی، چون باغ کتاب، پارک ژوراسیک و موزه علوم انجام شد، به معرفی و اعتبارسنجی یک مدل مفهومی با عنوان A۷ انجامید.

 زیاری در تشریح ابعاد هفت‌گانه این مدل اظهار داشت: «این مدل بر هفت ستون استوار است: آگاهی (Awareness) از نیاز‌های کودک، دسترس‌پذیری (Accessibility) آسان برای همه کودکان، انطباق‌پذیری (Adaptability) با حالات لحظه‌ای کودک، اطمینان‌بخشی (Assurance) در خصوص امنیت داده‌ها و ایمنی فیزیکی، خودمختاری (Autonomy) در انتخاب مسیر و فعالیت، انگیزش (Aspiration) یا همان برانگیختن حس کنجکاوی و خلاقیت، و در نهایت وابستگی/تعلق (Affiliation) یا تعاملات اجتماعی. نکته جالب توجه نتایج پژوهش این بود که دو بُعد انگیزش و خودمختاری بیشترین برجستگی را در تعامل کودکان با ابزار‌های هوش مصنوعی مانند واقعیت افزوده و مسیریاب‌های صوتی داشتند.

کودک تهرانی: راهنمای والدین در دنیای دیجیتال

یکی از یافته‌های جالب این پژوهش که دکتر زیاری بر آن تأکید کرد، پدیده میانجیگری دیجیتال کودک بود. به گفته وی، در بسیاری از خانواده‌های تهرانی، این کودکان بودند که کار با ابزارهایی، چون «گوگل لنز»، «بلد» یا «نشان» را به والدین خود آموزش می‌دادند و مسیر بازدید را بر اساس علاقه شخصی خود انتخاب می‌کردند.

زیاری در این باره افزود: «ما شاهد نمونه‌های متعددی بودیم که کودک با اسکن یک کد کیوآر (QR Code) روی مجسمه دایناسور در پارک ژوراسیک، اطلاعات چندرسانه‌ای آن را دریافت کرده و سپس والدین را به سمت بخش مورد علاقه‌اش هدایت می‌کرد. این بدان معناست که فناوری هوش مصنوعی نه تنها ابزار سرگرمی، بلکه بستری برای تقویت اعتماد به نفس و قدرت تصمیم‌گیری در کودکان است».

دغدغه امنیت داده‌ها؛ چالش اصلی والدین تهرانی

این استاد دانشگاه تهران همچنین به چالش محوری والدین اشاره کرد و گفت: «در حالی که کودکان غرق در اکتشافات بازی‌گونه با هوش مصنوعی بودند، یافته‌های ما نشان داد که اطمینان‌بخشی یا Assurance پیش‌شرط اصلی والدین برای پذیرش این فناوری‌هاست. والدین تهرانی به صراحت اعلام کردند تا زمانی که از قابلیت حذف مسیر‌های پیموده شده یا امنیت داده‌های شخصی فرزندشان مطمئن نشوند، اجازه استفاده از ابزار‌های مکان‌یاب را به کودک نمی‌دهند. این زنگ خطری برای طراحان اپلیکیشن‌های گردشگری است که شفافیت در حریم خصوصی کودکان را جدی بگیرند».

افق پیش رو: طراحی شهر هوشمند از نگاه کودکان

 زیاری در پایان ضمن تأکید بر قابل تعمیم بودن مدل A۷ برای سایر کلانشهرها، خاطرنشان کرد: «این مطالعه اثبات کرد که اگر یک شهر هوشمند از نگاه و نیاز‌های کودکان طراحی نشود، نمی‌توان آن را شهری انسان‌محور و توسعه‌یافته نامید. ما امیدواریم یافته‌های این پژوهش بتواند به عنوان یک دستورالعمل عملیاتی در اختیار شهرداری تهران، طراحان اپلیکیشن‌های گردشگری و نهاد‌های فرهنگی مانند موزه علوم و باغ کتاب قرار گیرد تا بتوانیم فضا‌های شهری را برای نسل آینده نه تنها ایمن، بلکه الهام‌بخش و خلاقانه طراحی کنیم».

این مقاله با عنوان "Applying the ۷A model to design AI enabled children's tourism experiences in Tehran" به نویسندگی دکتر کرامت‌الله زیاری، دکتر احسان درستکار و دکتر آزاده درخشان در تاریخ ۱۷ آوریل ۲۰۲۶ به صورت آنلاین منتشر شده است.