کاهش اعتماد به حکمرانی می‌تواند منجر به اعتراضات شود/ در جنگ اخیر یک مورد ریزش هم نداشتیم/ مردم دیدند که سبک زندگی فرماندهان تفاوتی با زندگی معمول مردم ندارد

به گزارش خبرنگار ایلنا، نتایج تازه‌ترین پیمایش‌ها درباره وضعیت سرمایه اجتماعی در کشور نشان می‌دهد، این شاخص در یک دهه گذشته با روندی کاهشی مواجه بوده است؛ کاهشی که به‌ویژه در سطح کلان و در حوزه اعتماد به کارآمدی نظام حکمرانی نمود بیشتری داشته است. بر اساس داده‌هایی که در نشست خبری اخیر سیدمحمد بطحایی، رئیس سازمان امور اجتماعی کشور اعلام شد، شاخص سرمایه اجتماعی که در سال ۱۳۹۴ حدود ۴۳.۵ برآورد می‌شد، تا سال ۱۴۰۴ به حدود ۳۶.۶ کاهش یافته و این موضوع از نگاه مسئولان، زنگ خطری جدی برای کشور محسوب می‌شود. 

بطحایی در این نشست با اشاره به جزئیات این پیمایش‌ها توضیح داد که کاهش سرمایه اجتماعی در همه سطوح یکسان نبوده است. به گفته او، در حالی که اعتماد به کارآمدی نظام حکمرانی در سطح کلان روندی نزولی داشته، در مقابل مناسبات اجتماعی در سطح خرد تقویت شده و مردم بیش از گذشته به یکدیگر اعتماد پیدا کرده‌اند. 

«سیدمحمد بطحایی» معاون وزیر کشور و رئیس سازمان امور اجتماعی کشور در همین چارچوب در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا به تشریح ابعاد این وضعیت و پیامدهای آن برای جامعه و نظام حکمرانی پرداخته است. 

بطحایی در پاسخ به این پرسش که کاهش اعتماد به نظام حکمرانی و در مقابل افزایش اعتماد مردم به یکدیگر در پی چه عواملی پدید آمده است و این وضعیت چه تبعاتی می‌تواند داشته باشد، گفت: در بحث سرمایه اجتماعی ما با چند سطح مواجه هستیم. یک سطح، سرمایه اجتماعی کلان است؛ یعنی اینکه منِ شهروند تا چه اندازه به ارکان حکمرانی اعتماد و باور دارم و فکر می‌کنم این نظام می‌تواند مشکلات من را حل کند و از آن‌ها بکاهد. این همان سرمایه اجتماعی کلان است که متأسفانه طی سه یا چهار موج پیمایشی گذشته تا امروز، روندی کاهشی داشته و شیب آن رو به پایین بوده است. 

او ادامه داد: در کنار آن، نوع دیگری از سرمایه اجتماعی وجود دارد که می‌توان آن را سرمایه اجتماعی خرد نامید؛ یعنی میزان اعتمادی که افراد در سطح خانواده، اقوام، گروه‌های محلی و تشکل‌های مردمی به یکدیگر دارند. به تعبیر ساده‌تر، اینکه من چقدر به پدر، مادر، برادر، دوستان یا گروه‌های قومی و محلی خود اعتماد دارم و باور دارم که اگر دچار مشکل شوم آن‌ها کمکم می‌کنند و دستم را می‌گیرند. 

رئیس سازمان امور اجتماعی کشور با اشاره به تحلیل جامعه‌شناسان در این زمینه افزود: جامعه‌شناسان می‌گویند اگر سرمایه اجتماعی کلان افزایش پیدا کند اما سرمایه اجتماعی خرد کاهش یابد، جامعه به سمتی می‌رود که مردم چندان با یکدیگر ارتباطی ندارند و هر کس بیشتر به نظام حکمرانی اتکا می‌کند. به عنوان نمونه معمولاً از چین مثال زده می‌شود؛ جایی که گفته می‌شود مردم نظام حاکمیتی را بیش از ارتباطات میان خودشان می‌پذیرند و باور دارند این نظام می‌تواند آینده آن‌ها را تأمین کند. 

تبعات افزایش همبستگی مردم در کنار کاهش اعتماد به حکمرانی

بطحایی در ادامه توضیح داد: اما اگر وضعیت برعکس شود، یعنی سرمایه اجتماعی کلان کاهش پیدا کند و در مقابل سرمایه اجتماعی خرد افزایش یابد مانند کشور ما، پیش‌بینی می‌شود که احتمال بروز اعتراضات وجود دارد. چراکه در چنین شرایطی مردم دست در دست یکدیگر دارند، اما در مقابل ساختار حکمرانی قرار می‌گیرند. در چنین مدلی همبستگی مردم با یکدیگر افزایش می‌یابد و ممکن است همین همبستگی به شورش علیه نظام حکمرانی منجر شود؛ مشابه اتفاقی که در برخی کشورها از جمله شوروی سابق رخ داد. 

معاون وزیر کشور در ادامه به نتایج برخی پیمایش‌ها اشاره کرد و گفت: نکته جالب در این پیمایش‌ها این است که سرمایه اجتماعی میانی در کشور یعنی اعتماد مردم به دستگاه‌ها و نهادهای اجرایی مانند وزارتخانه‌ها، چندان تغییر نکرده است. برای مثال مردم ممکن است بگویند وزارت راه در حال ارائه خدمات است یا آموزش و پرورش در حد توان خود کار می‌کند؛ بنابراین سرمایه اجتماعی در سطح میانی تقریباً ثابت مانده و نه کاهش چشمگیری داشته و نه افزایش یافته است. 

بطحایی تأکید کرد: از نگاه جامعه‌شناسان، همین وضعیت می‌تواند حتی خطرناک‌تر هم باشد. به همین دلیل در چنین شرایطی توجه دولت و حاکمیت به مسئله سرمایه اجتماعی اهمیت زیادی دارد. 

در جنگ رمضان سرمایه اجتماعی کلان افزایش پیدا کرد

او با اشاره به برخی تحولات اخیر افزود: به عنوان مثال، در جنگ رمضان به نظر من سرمایه اجتماعی کلان افزایش پیدا کرد. مردم دیدند برخی تصاویری که از مسئولان ارائه می‌شد با واقعیت فاصله دارد. برای نمونه درباره محل زندگی رهبر جمهوری اسلامی یا خانواده ایشان حرف‌هایی مطرح می‌شد، اما وقتی مردم واقعیت را دیدند متوجه شدند این تصویرها درست نیست. همچنین درباره برخی فرماندهان نیز مردم دیدند که سبک زندگی آن‌ها تفاوتی با زندگی معمول مردم ندارد. 

بطحایی ادامه داد: وقتی مردم چنین چیزهایی را می‌بینند، احساس می‌کنند فاصله‌ای میان مسئولان و خودشان وجود ندارد. ما در آن مقطع شاهد ریزش در میان مسئولان نبودیم. در برخی کشورها مانند رومانی، زمانی که دچار فروپاشی شد حتی در سطوح اداری هم بسیاری از مسئولان فرار کردند، اما در کشور ما چنین اتفاقی رخ نداد و حتی یک مورد ریزش هم مشاهده نشد. 

نشان دادن سبک زندگی مسئولان می‌تواند اعتماد عمومی را افزایش دهد

معاون وزیر کشور در پایان گفت: مجموعه این عوامل می‌تواند باعث افزایش سرمایه اجتماعی کلان شود. دولت هم باید از همین جنس رفتارها را در پیش بگیرد؛ یعنی ارتباط خود را با افکار عمومی از طریق رسانه‌ها گسترش دهد، بیشتر با مردم صحبت کند و شفافیت بیشتری داشته باشد. حتی نشان دادن سبک زندگی مسئولان و نزدیک کردن تصویر آن‌ها به واقعیت زندگی مردم می‌تواند در کوتاه‌مدت به افزایش سرمایه اجتماعی کلان کمک کند؛ موضوعی که جامعه‌شناسان نیز به عنوان بخشی از راهکارهای تقویت سرمایه اجتماعی بر آن تأکید دارند.