از تجلی «هویت مقاومت» در «پل» تا هشدار درباره بازسازی‌های کم‌رمق در سینمای مستند
در نخستین شب از «شب‌های منتقدان و پژوهشگران» نوزدهمین جشنواره بین‌المللی فیلم مقاومت آثار نمایش‌داده شده در قالب‌های «فیلم بلند»، «فیلم کوتاه» و «مستند» در روز اول بررسی شد.
به گزارش ایلنا به نقل از ستاد خبری نوزدهمین جشنواره بین‌المللی فیلم مفاومت، در نخستین شب از «شب‌های منتقدان و پژوهشگران» نوزدهمین جشنواره بین‌المللی فیلم مقاومت، آثار پخش‌شده در روز اول این رویداد سینمایی در پردیس سینمایی ملت مورد نقد و بررسی قرار گرفت.
هر نوبت از این رویداد که به آثار به‌نمایش‌درآمده در همان روز می‌پردازد، ۹۰ دقیقه خواهد بود و به سه بخش ۳۰ دقیقه‌ای شامل «فیلم و انیمیشن بلند»، «فیلم و انیمیشن کوتاه» و «مستند» تقسیم می‌شود.
در این نشست، سعید نجاتی، مهدی انصاری و امیرحسین بهروز در جایگاه منتقد به ترتیب آثار فیلم کوتاه، مستند و فیلم بلند جشنواره را مورد نقد و بررسی قرار دادند. اجرای این نشست‌ها به عهده حسام فروتن مجری و کارشناس برنامه‌های سینمایی تلویزیون است.
در ابتدای این نشست مهدی انصاری مستند ساز و تدوینگر پاثار سینمایی و تلویزیونی با اشاره به این که «ایستاده در کنار تیمز»، «پوتین‌های زنانه»، «آشیانه»، «کوچه‌ور»، «عمق میدان» و «آسمان عمیق» مهم‌ترین آثار مستندی بود که در روز اول جشنواره روی پرده رفت افزود: جذابیت اصلی مستند «پوتین‌های زنانه» در آشنایی‌زدایی از تصویر رایج زنان در جنگ است؛ تصویری که معمولاً آنان را در پشت جبهه و در نقش‌های پشتیبانی نشان می‌دهد، در حالی که این مستند سراغ زنانی رفته که اسلحه به دست گرفته و مستقیماً در موقعیت رزمی حضور داشته‌اند.
انصاری در ادامه عنوان کرد: با این حال این اثر نیز همچون بسیاری از آثار مستند با وجود شروع جذاب، در ادامه از فقدان «نخ تسبیح روایی» رنج می‌برند؛ یعنی مجموعه‌ای از خاطرات و خرده‌روایت‌ها کنار هم قرار می‌گیرند، اما نیروی دراماتیکی که مخاطب را تا پایان همراه کند شکل نمی‌گیرد.
«مقاومت» الزاماً به معنای فیلم درباره جنگ نیست
امیرحسین بهروز یکی از منتقدان در تحلیل دو فیلم بلند روز نخست، تأکید کرد مفهوم مقاومت را نباید صرفاً با حضور مستقیم جنگ در قصه تعریف کرد. وی گفت:آنچه اهمیت دارد «هویت مقاومتی» شخصیت‌هاست؛ یعنی اینکه افراد در لحظه بحران چگونه از بی‌تفاوتی عبور می‌کنند و به کنش می‌رسند.
این منتقد با اشاره به فیلم سینمایی «پل» به کارگردانی محمد عسگری و تهیه‌کنندگی سیدمصطفی احمدی گفت: «موسی» شخصیت اصلی در ابتدا نه برای جنگیدن، بلکه برای پیدا کردن برادرش و حل مسئله وام و خانه وارد منطقه می‌شود. با این حال، موقعیت جنگ او را مرحله به مرحله تغییر می‌دهد و در نهایت، آدمی که هیچ نسبتی با جبهه نداشت به کسی تبدیل می‌شود که خودش تصمیم می‌گیرد بماند و نقش بپذیرد. از این منظر، «پل» نمونه‌ای از فیلم‌هایی است که مقاومت را نه به‌عنوان شعار، بلکه به‌عنوان فرایند تغییر انسان در مواجهه با بحران تصویر میکند.
این منتقد سینما، تدوین و ریتم را از نقاط قوت اصلی «پل» دانست و افزود: فیلم بسیار سریع شخصیت‌ها، مسئله خانواده، موقعیت جنگ و انگیزه قهرمان را معرفی میکند و بدون اتلاف زمان او را وارد جبهه میکند. این سرعت در ادامه به شتاب‌زدگی تبدیل نمی‌شود و فیلم برخلاف بسیاری از آثار که پس از شروع پرانرژی دچار افت می‌شوند، ریتم خود را تا پایان حفظ میکند.
وی گفت: مسیر شخصیت اصلی نیز نوعی سفر قهرمانی توصیف شد؛ سفری که از مواجهه جسمانی و حسی با جنگ آغاز می‌شود. افتادن در آب، درگیر شدن با گل‌ولای، آتش، خستگی و نجات دیگران، همه به‌تدریج بدن و ذهن شخصیت را وارد جهان جنگ میکند. منتقد تأکید کرد این تجربه «بدنمند» باعث شده تغییر شخصیت باورپذیر باشد و تصمیم نهایی او برای ماندن در جبهه، ناگهانی و تحمیلی به نظر نرسد.
بهروز افزود: در یکی از سکانس‌های جذاب فیلم، شخصیت اصلی برای نخستین‌بار در سکوت و آرامش، در گندمزار دراز می‌کشد و صدای محیط را می‌شنود. از نگاه منتقد، این صحنه یکی از معدود لحظاتی است که فیلم مخاطب را مستقیماً وارد فضای ذهنی قهرمان میکند و تکنیک صدا به یک نقطه عطف در تحول شخصیت تبدیل می‌شود.
زبان، سکوت و همزیستی؛ یکی از لایه‌های پنهان «پل»
این منتقد سیما در ادامه به عنصر «زبان» به عنوان یکی از ویژگی‌های این فیلم سینمایی اشاره کرد و افزود: «موسی» فارسی‌زبان است، با پدر و دختری مواجه می‌شود که عرب هستند، پدر فارسی نمی‌داند و به زبان عربی تکلم میکند و دختر خانواده هم که کلاً ناشنواست و با زبان اشاره ارتباط می‌گیرد. این چندگانگی زبانی یکی از لایه‌های ظریف فیلم است؛ زیرا آدم‌هایی که در ظاهر ابزار ارتباطی مشترکی ندارند، در شرایط بحرانی می‌توانند کنار یکدیگر قرار بگیرند و برای هم معنا پیدا کنند.
بهروز در پاسخ به نظر یکی از حاضران در جلسه که این ویژگی را تا حدی با درون‌مایه فیلم «باشو، غریبه کوچک» ساخته بهرام بیضایی مقایسه کرده بود، عنوان کرد: بله، در «باشو غریبه کوچک» نیز تفاوت زبان و فرهنگ، ابتدا فاصله ایجاد میکند و سپس به ارتباط انسانی می‌رسد. با این حال «پل» این شباهت را بیش از حد برجسته نمی‌کند و آن را در خدمت خط اصلی داستان نگه می‌دارد.
وی افزود: پایانبندی «پل» یکی دیگر از نقاط قوت فیلم است. با وجود شهادت چند شخصیت و تراژدی سنگین، فیلم با تصویری کاملاً بسته و ناامیدکننده تمام نمی‌شود. خانواده‌ای که پسر خود را از دست داده، حالا نوزادیرا در کنار خود دارد و همین حضور، روزنه‌ای از ادامه زندگی ایجاد میکند. این پایانبندی باعث می‌شود فیلم در عین وفاداری به تلخی جنگ، از فروغلتیدن در یأس مطلق فاصله بگیرد و مفهوم تداوم و زندگی را در دل تراژدی حفظ کند.
این منتقد سینما همچنین بازی سعید آقاخانی را از نقاط قوت جدی فیلم دانست و به تسلط او بر عربی عراقی، لحن و تناژ صدا، رفتار بدنی و جزئیاتی، چون شیوه نشستن و سیگار کشیدن اشاره کرد. از نگاه او، آقاخانی توانسته تصویری باورپذیر از یک مرد عرب روستایی و دامدار بسازد و حضورش در فیلم از سطح اجرای لهجه فراتر رفته و به ساخت شخصیت رسیده است.
سعید نجاتی فیلمساز و مدرس سینما نیز با اشاره فیلم‌هایکوتاه نمایش داده شده در روز اول جشنواره عنوان کرد: در میان آثار امروز فیلم کوتاه «پیام‌بر» یکی از آثاری بود که بحث بیشتری درباره آن شکل گرفت. قصه درباره یک روحانی و راننده همراه او است که برای رساندن خبر شهادت یک نوجوان به خانواده اش به یک روستا می‌روند. فیلم در ابتدا از یک موقعیت آشنا و بار‌ها دیده‌شده آغاز میکند، اما با ورود به خانه و واکنش غیرمنتظره پدرو در نهیات بروز یک جا به جایی، مسیرش تغییر میکند. همین جابه‌جایی، موقعیت فیلم را از یک روایت معمول خبر شهادت جدا میکند.
وی افزود: فیلم، لحن شوخ و صمیمی را بدون تبدیل شدن به کمدی صرف حفظ کرده و تصویر روحانی را نیز از کلیشه رایج فاصله داده است. انتخاب چهره و رفتار این شخصیت، به گفته او، باعث شده روحانی فیلم شبیه یک آدم آشنا از محله و زندگی روزمره باشد، نه تیپی شسته‌رفته و از پیش‌ساخته.
نجاتی گفت: فیلم در بخش پایانی می‌توانست با میزانسن دقیق‌تری، سنگینی لحظه‌ای را که روحانی توان گفتن خبر شهادت را پیدا نمی‌کند به تصویر بکشد.
وی افزود:فیلم «آخرین پیام» نیز از نظر حس و فضای اولیه ــ حرکت فردی در کوچه برفی برای رساندن خبر شهادت ــ ظرفیت عاطفی دارد، اما در نهایت فراتر از همان ایده اولیه نمی‌رود و اتفاق ویژه‌ای در فرم یا روایت ایجاد نمی‌کند.
مهم‌ترین نقد به برخی مستند‌های روز نخست
مهدی انصاری مستندساز و تدوین گر نی ز دربراه آثار مستند روز اول جشنواره عنوان کرد: مستندساز برای روایت واقعه گذشته چند مسیر دارد: استفاده از آرشیو و اسناد، بازسازی دراماتیک، انیمیشن یا ترکیبی از این روش‌ها. مسئله زمانی آغاز می‌شود که فیلمساز به بازسازی داستانی می‌رود، اما بودجه، طراحی، بازیگری، نور و میزانسن در سطح لازم نیست.
وی افزود: قصه مستند «آسمان عمیق» درباره خلبانی که در مظان اتهام قرار دارد، سپس با شروع جنگ می‌خواهد توانایی‌اش را در میدان واقعی نشان دهد، ظرفیت دراماتیک بالایی دارد؛ اما بازسازی‌های ضعیف و لو رفتن زودهنگام سرنوشت شخصیت، بخشی از تأثیر این قصه را از بین برده است.
بحران بودجه؛ توضیحی که توجیه همه ضعف‌ها نیست
انصاری عنوان کرد: استفاده از انیمیشن در برخی آثار به‌عنوان راهکاری کم‌هزینه‌تر و گاه خلاقانه‌تر مطرح شد. «عمق میدان» و بخش‌هایی از «پوتین‌های زنانه» از نمونه‌هایی هستند که انیمیشن در آنها به روایت کمک کرده و الزاماً جایگزینی تصنعی برای سینمای داستانی نشده است.
در ادامه، حسام فروتن مجری نشست درباره معضل بودجه در فیلم کوتاه و مستند نکته‌ای را مطرح کرد. وی گفت: کمبود منابع واقعیت مهمی در سینمای کوتاه است، اما گاهی فیلمسازان پشت بحران مالی پنهان می‌شوند و هر ضعف اجرایی را با کمبود زمان یا هزینه توضیح می‌دهند. محدودیت مالی باید در انتخاب فرم و مقیاس پروژه لحاظ شود؛ یعنی فیلمسازی که امکان اجرای یک بازسازی پیچیده را ندارد، بهتر است به زبان دیگری برای روایت برسد تا اینکه ایده بلندپروازانه‌ای را با امکانات ناکافی اجرا کند و کل اثر را زیر سؤال ببرد.
در ادامه نشست، نجاتی نیز گفت: بسیاری از آثار کوتاه صرفاً به دلیل زمانشان «کوتاه» نامیده می‌شوند، در حالی که از نظر ساختار، می‌توانند بخشی از یک فیلم بلند باشند. از نگاه او، فیلم کوتاه نیازمند منطق فرمی متفاوتی است و لزوماً نباید با قواعد کلاسیک چندپرده‌ای و قصه‌گویی مفصل فیلم بلند سنجیده شود. فیلم‌هایی موفق‌ترند که در زمان محدود، لحن و جهان خاصی بسازند و مخاطب نتواند از همان دقیقه نخست دست فیلمساز را بخواند. در «پیام‌بر»، همین تغییر لحن و بازی با انتظار مخاطب یکی از عوامل جذابیت اثر دانسته شد.
لازم به یادآوری است، آثار اکران‌شده در نوزدهمین جشنواره بین‌المللی فیلم مقاومت، در قالب «شب‌های منتقدان و پژوهشگران»، در ایام برگزاری این رویداد سینمایی نقد و بررسی می‌شوند.
نوزدهمین جشنواره بین‌المللی فیلم مقاومت از هفتم تا چهاردهم آبان ۱۴۰۵، به دبیری جلال غفاری، در پردیس سینمایی ملت در حال برگزاری است.
