آیت‌الله مبلغی: اندیشه شهید صدر حرکت تاریخ را در پنج لایه تبیین می‌کند
نماینده جمهوری اسلامی ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی با تشریح معماری پنج‌لایه‌ای حرکت تاریخ در اندیشه شهید صدر گفت: تاریخ نه فرایندی جبری و تغییرناپذیر، بلکه عرصه تعامل اراده انسان با سنت‌های الهی است.
به گزارش ایلنا، آیت‌الله احمد مبلغی، نماینده جمهوری اسلامی ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی و نماینده مجلس خبرگان رهبری، روز گذشته 28 مهرماه در همایش نکوداشت اندیشه‌های کلامی شهید آیت‌الله سیدمحمدباقر صدر در دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران در قم، به تبیین نظریه «کلام تاریخ» و ابعاد مختلف آن در اندیشه شهید صدر پرداخت.
وی با تأکید بر ضرورت بازخوانی منسجم میراث فکری شهید صدر اظهار داشت: بخش مهمی از اندیشه‌های این متفکر در حوزه‌هایی همچون کلام، فلسفه اجتماعی، نظریه دولت و اندیشه تمدنی مطرح شده است؛ درحالی‌که می‌توان با کشف پیوندهای درونی آنها، به چارچوبی مشترک برای تبیین حرکت تاریخی جوامع دست یافت.
کلام تاریخ؛ پیوند اراده انسان با سنت‌های الهی
آیت‌الله مبلغی با اشاره به گسترش مباحث کلامی از مسائل مربوط به خداوند و صفات الهی به حوزه‌های انسان، جامعه و تاریخ گفت: در اندیشه متفکرانی همچون علامه طباطبایی، شهید مطهری و شهید صدر، زمینه گذار از «کلام انسان» به «کلام اجتماعی» و سپس «کلام تاریخ» فراهم شده است.
وی افزود: کلام تاریخ حوزه‌ای معرفتی است که با بهره‌گیری از روش‌های عقلی و نقلی، مبدأ، مقصد و قانون‌مندی حرکت جمعی انسان را بررسی می‌کند و مسئله محوری آن، نسبت میان اراده انسانی و سنت‌های الهی در بستر تاریخ است.
مبلغی سه ویژگی اساسی این رویکرد را جایگاه بنیادین وحی در شناخت تاریخ، نفی جبر تاریخی و پرهیز از تقلیل دین به ابزاری برای انگیزش اجتماعی دانست و تأکید کرد: دین افزون بر ایجاد انگیزه، در تعیین مقصد حرکت تاریخی و اصلاح مسیر جوامع نیز نقشی تعیین‌کننده دارد.
پنج لایه حرکت تاریخ در اندیشه شهید صدر
نماینده مجلس خبرگان رهبری در ادامه، با ارائه صورت‌بندی پنج‌لایه‌ای از اندیشه شهید صدر، به تشریح اجزای مرتبط حرکت تاریخی انسان پرداخت.
وی نخستین لایه را مقصد حرکت تاریخ معرفی کرد و گفت: از دیدگاه شهید صدر، هدف نهایی باید همواره ظرفیت حرکت‌آفرینی داشته باشد. ازاین‌رو، عدل مطلق غایتی پایان‌ناپذیر است که تحقق هر مرتبه از آن، افق تازه‌ای برای کمال و پیشرفت انسان می‌گشاید.
مبلغی دومین لایه را مسیر حرکت تاریخ دانست و اظهار داشت: شهید صدر حرکت جامعه را از وحدت فطری به پیدایش تفاوت‌ها و سپس اختلافات اجتماعی تحلیل می‌کند. در این چارچوب، استثمار نتیجه ضروری تفاوت‌های انسانی نیست، بلکه پدیده‌ای عارضی و اصلاح‌پذیر است.
وی سومین لایه را نقش وحی در اصلاح انحراف تاریخی عنوان کرد و افزود: اگر انحراف جوامع امری اصلاح‌پذیر باشد، باید معیاری فراتر از مناسبات پدیدآورنده انحراف وجود داشته باشد. وحی در اندیشه شهید صدر، چنین جایگاه بنیادینی در شناخت و اصلاح مسیر تاریخ دارد.
این استاد حوزه علمیه چهارمین لایه را نقش دولت در تحقق اجتماعی هدایت الهی معرفی کرد و گفت: دولت اسلامی باید از دو منظر مشروعیت شرعی و ظرفیت اجتماعی و تمدنی بررسی شود. مشروعیت دولت با توانایی واقعی آن برای سامان‌دهی جامعه و تحقق اهداف تمدنی، دو مسئله متمایز اما مرتبط هستند.
وی پنجمین لایه را امت به‌عنوان حامل رسالت تاریخی دانست و تصریح کرد: امت تنها مجموعه‌ای از افراد دارای اعتقادات مشترک نیست، بلکه مسئولیت دارد حقیقتی را که به آن باور دارد، در زندگی جمعی تحقق بخشد.
سه مؤلفه امت برای نقش‌آفرینی در تاریخ
آیت‌الله مبلغی در تشریح ساختار امت در اندیشه شهید صدر، سه مؤلفه «ترکیب اعتقادی»، «ترکیب نفسانی» و «ترکیب تاریخی» را ضروری دانست.
وی توضیح داد: ترکیب اعتقادی، جهت حرکت امت را تعیین می‌کند؛ ترکیب نفسانی، با ایجاد انسجام روحی، اراده جمعی و احساس مسئولیت، زمینه پایداری آن را فراهم می‌سازد و ترکیب تاریخی، با بهره‌گیری از حافظه و تجربه‌های انباشته جامعه، حرکت امت را به ریشه‌های تاریخی آن پیوند می‌دهد.
مبلغی با انتقاد از رویکردهایی که حرکت اجتماعی را بدون توجه به تجربه‌های تاریخی از نقطه صفر آغاز می‌کنند، تأکید کرد: بهره‌گیری از الگوهای دیگر جوامع نباید جایگزین خودآگاهی تاریخی شود. حافظه تاریخی باید زمینه نوآوری و ساختن آینده را فراهم کند، نه اینکه جامعه را در گذشته محبوس سازد.
ضرورت تأسیس حوزه معرفتی «کلام تاریخ»
نماینده جمهوری اسلامی ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی در پایان اظهار داشت: اهمیت نظریه «کلام تاریخ» در آن است که امکان بررسی منسجم نسبت میان مبانی اعتقادی و واقعیت‌های اجتماعی و تاریخی را فراهم می‌کند.
وی تأکید کرد: در این چارچوب، تاریخ نه مجموعه‌ای از حوادث پراکنده است و نه سرنوشتی محتوم و تغییرناپذیر؛ بلکه عرصه تلاقی اراده انسان و سنت‌های الهی است که در آن، هدف حرکت، امکان انحراف، ضرورت هدایت، ظرفیت دولت و مسئولیت امت به یکدیگر پیوند می‌خورند.
آیت‌الله مبلغی خاطرنشان کرد: بازخوانی اندیشه شهید صدر در قالب «کلام تاریخ» صرفاً افزودن اصطلاحی جدید به دانش کلام نیست، بلکه تلاشی برای تبیین چگونگی تبدیل باورهای اعتقادی به نظریه‌ای منسجم درباره حرکت جمعی انسان و ساختن تاریخ است.
