رسانه‌هایی که دیگر سؤال نمی‌پرسند؛ وقتی کپی‌پیست جای روزنامه‌نگاری را گرفت!/ رسانه سینمایی نباید به اعلام خبر اکران، جشنواره و نشست محدود شود

سید رضا منتظری منتقد سینما و کارشناس فرهنگی و فعال رسانه‌ای در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا، درباره وضعیت امروز رسانه‌های سینمایی و فرهنگی کشور گفت: به اعتقاد من، امروز رسانه‌های فرهنگی با یک بحران جدی مواجه‌اند؛ بحرانی که شاید به اندازه بحران تولید، اقتصاد و مدیریت فرهنگی درباره آن صحبت نشده است. ما با رسانه‌هایی مواجهیم که در بسیاری از موارد، کارکرد اصلی خود را فراموش کرده‌اند. رسانه قرار بود پرسشگر، تحلیلگر و ناظر باشد، اما امروز در مواردی به محلی برای بازنشر اخبار روابط عمومی‌ها تبدیل شده است.

وی در همین راستا خاطرنشان کرد: وقتی یک خبر از سوی روابط عمومی یک سازمان منتشر می‌شود و همان خبر، با همان تیتر و تقریباً همان ادبیات، در تعداد زیادی از رسانه‌ها بازنشر می‌شود، باید از خودمان بپرسیم سهم روزنامه‌نگاری در این میان کجاست؟ کپی‌پیست ممکن است انتشار محتوا باشد، اما روزنامه‌نگاری نیست. روزنامه‌نگاری زمانی اتفاق می‌افتد که خبرنگار به خبر ارزش افزوده اضافه کند؛ اطلاعاتی را کشف کند، پرسشی مطرح کند، روایت‌های مختلف را ببیند و چیزی را به مخاطب ارائه دهد که در متن رسمی وجود ندارد.

این منتقد سینما با اشاره به کاهش دغدغه‌مندی در بخشی از رسانه‌های فرهنگی ادامه داد: امروز کمتر می‌بینیم رسانه‌ای درباره بودجه یک جشنواره، نحوه هزینه‌کرد منابع عمومی، سرنوشت یک پروژه حمایتی یا نتیجه وعده‌های یک مدیر فرهنگی، گزارش جدی و مطالبه‌گرانه منتشر کند. کمتر می‌بینیم رسانه‌ای از یک مدیر بپرسد فلان تصمیم با چه هزینه‌ای گرفته شده و خروجی آن برای مردم و جامعه فرهنگی چه بوده است.

این عضو انجمن منتقدان و نویسندگان سینمای ایران تأکید کرد: رسانه‌ای که نسبت به بیت‌المال حساس نباشد، یکی از مهم‌ترین وظایف اجتماعی خودش را کنار گذاشته است. هرجا منابع عمومی هزینه می‌شود، رسانه باید پرسش کند؛ نه از سر تخریب، بلکه از سر مسئولیت اجتماعی. پرسش درباره بودجه و نحوه هزینه‌کرد آن، نه سیاسی‌کاری است و نه مخالفت با مدیران؛ اتفاقاً بخشی از طبیعی‌ترین وظایف رسانه است.

وی با بیان اینکه نقد مدیران فرهنگی نباید با تخریب اشتباه گرفته شود، گفت: من معتقدم مدیر حرفه‌ای باید از رسانه پرسشگر استقبال کند. اتفاقاً مدیری که دائماً در معرض سؤال قرار می‌گیرد، مجبور است تصمیم‌هایش را دقیق‌تر، شفاف‌تر و کارشناسی‌تر اتخاذ کند. مشکل از جایی آغاز می‌شود که رسانه به دلیل نگرانی از دست دادن ارتباط، آگهی، دعوت یا امتیاز، از طرح پرسش‌های جدی عقب‌نشینی کند.

این روزنامه‌نگار ادامه داد: رسانه‌ای که هنگام اعلام دستاوردهای مدیران کنار آنهاست، اما هنگام پاسخگویی سکوت می‌کند، به تدریج استقلال خود را از دست می‌دهد. رسانه نباید روابط عمومی هیچ مدیر یا نهادی باشد. ارتباط حرفه‌ای با مدیران یک ضرورت است، اما این ارتباط نباید به مصونیت آنها از نقد منجر شود.

منتظری در ادامه به راهکارهای اصلاح این وضعیت پرداخت و گفت: البته صرفاً انتقاد کردن از رسانه‌ها کافی نیست. اگر می‌گوییم وضعیت مطلوب نیست، باید راهکار هم ارائه کنیم. نخستین راهکار، بازگشت رسانه‌ها به «سوژه‌سازی» است. رسانه نباید منتظر بماند یک روابط عمومی برایش خبر بفرستد. باید خودش مسئله پیدا کند، سوژه تولید کند و به سراغ موضوعاتی برود که برای جامعه فرهنگی اهمیت دارد.

وی افزود: برای مثال، رسانه سینمایی می‌تواند درباره وضعیت سینماگران بیکار، اقتصاد سینما، وضعیت سالن‌ها، نحوه تخصیص بودجه‌های حمایتی، عملکرد جشنواره‌ها، سرنوشت وعده‌های مدیران، وضعیت تولید و اکران و حتی نسبت سینما با مسائل اجتماعی گزارش‌های تحقیقی تهیه کند. اینها موضوعاتی هستند که نیازمند خبرنگار و رسانه‌اند، نه صرفاً روابط عمومی.

منتظری راهکار دوم را تخصصی‌تر شدن رسانه‌های فرهنگی دانست و اظهار کرد: رسانه سینمایی نباید به اعلام خبر اکران، جشنواره و نشست محدود شود. اقتصاد سینما، سیاست‌گذاری فرهنگی، فناوری‌های نوین، هوش مصنوعی، سینمای کودک، سینمای دفاع مقدس، آموزش، تولید، اکران و نسبت سینما با جامعه، همه موضوعاتی هستند که نیازمند روزنامه‌نگاری تخصصی‌اند.

کارگردان مجموعه مستند «ستاره شد» ادامه داد: راهکار سوم، تقویت روزنامه‌نگاری تحقیقی است. ما به رسانه‌هایی احتیاج داریم که یک موضوع را جدی دنبال کنند، سند جمع‌آوری کنند، با افراد مختلف گفت‌وگو کنند و در نهایت تصویری روشن از یک مسئله به مخاطب ارائه دهند. خبر خام را امروز همه می‌توانند منتشر کنند؛ مزیت رسانه حرفه‌ای، کشف پشت خبر است.

این منتقد سینما با تأکید بر ضرورت حفظ استقلال رسانه‌ها گفت: رسانه باید هزینه استقلالش را هم بپردازد. ممکن است یک نقد باعث شود یک دعوت انجام نشود یا یک رابطه حرفه‌ای آسیب ببیند، اما اگر رسانه برای حفظ رابطه، پرسشگری را کنار بگذارد، در نهایت سرمایه اصلی خودش یعنی اعتماد مخاطب را از دست خواهد داد.

منتظری در پایان گفت: رسانه قرار نیست همه چیز را سیاه ببیند و قرار هم نیست همه چیز را سفید نشان دهد. وظیفه رسانه دیدن واقعیت است. رسانه باید بتواند هم از یک تصمیم درست دفاع کند و هم در برابر یک تصمیم نادرست سؤال بپرسد.

وی در خاتمه این گفتگو خاطرنشان کرد: اگر رسانه‌های سینمایی و فرهنگی دوباره به جایگاه واقعی خود بازگردند، بسیاری از بحران‌ها پیش از آنکه به بحران تبدیل شوند، دیده خواهند شد. بازگشت اعتبار رسانه از جایی آغاز می‌شود که دوباره سؤال کردن را جدی بگیریم؛ رسانه‌ای که دیگر سؤال نمی‌پرسد، دیر یا زود دلیل وجودی خودش را هم از دست خواهد داد.