بیانیه ۳۰ سازمان مردمنهاد ایران برای حفاظت از میراثفرهنگی در برابر جنگ
ائتلافی متشکل از ۳۰ سازمان مردمنهاد و نهاد تخصصی میراث فرهنگی ایران با انتشار بیانیهای رسمی خطاب به سازمانهای جهانی، ضمن محکومیت آسیب به ۱۳۲ اثر تاریخی در جریان درگیریهای نظامی اخیر، خواستار مداخله فوری نهادهای بینالمللی از جمله یونسکو، دیوان کیفری بینالمللی و صلیب سرخ برای حفاظت از میراث مشترک بشری در ایران شدند.
به گزارش ایلنا به نقل از وزارت میراث فرهنگی و گردشگری، در پی گسترش تهدیدها و حملات نظامی که منجر به آسیبهای جبرانناپذیر به مواریث تمدنی و تاریخی ایران شده است، ائتلافی متشکل از ۳۰ سازمان مردمنهاد تخصصی، علمی و مدنی از سراسر کشور، با انتشار بیانیهای مشترک، فاجعه تخریب بناهای تاریخی را حملهای سازمانیافته علیه حافظه جمعی بشر خواندند. این ائتلاف ضمن هشدار نسبت به تداوم این وضعیت، خواستار مداخله فوری سازمانهای جهانی از جمله یونسکو، دیوان کیفری بینالمللی و شورای بینالمللی موزهها شدند.
گستره خسارات وارده؛ ۱۳۲ اثر در ۱۸ استان
در این بیانیه که خطاب به دبیرکل سازمان ملل متحد، دیوان کیفری بینالمللی، یونسکو، ایکوموس، ایکوم، سپر آبی بینالمللی و صلیب سرخ جهانی صادر شده، آمده است: بر اساس مستندات رسمی وزارت میراثفرهنگی، گزارشهای رسانهای و مشاهدات میدانی اعضای سازمانهای تخصصی (ایکروم، ایکوم، ایکوموس)، در بازه زمانی ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا بامداد ۱۹ فروردین ۱۴۰۵، حملات نظامی منجر به آسیب جدی به ۱۳۲ بنا و اثر تاریخی در ۱۸ استان کشور شده است.
طبق این گزارش، استان تهران با آسیب به بیش از ۶۰ اثر، صدرنشین فهرست مناطق خسارتدیده است و پس از آن استانهای اصفهان (۲۳ اثر)، خوزستان و کردستان (هرکدام ۱۳ اثر) قرار دارند.
آثار شاخص در خطر نابودی
بسیاری از آثار آسیبدیده، از جمله کاخموزه گلستان و میدان نقشجهان اصفهان، در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدهاند. همچنین بناهای فاخری چون کاخموزه چهلستون، مسجد جامع عباسی، برج آزادی، مسجد سپهسالار، آرامگاه باباطاهر، مجموعه فلکالافلاک، کاخ صفیآباد و محوطه کوه خواجه که نمادهای هنر و معماری ایران هستند، دچار لطمات جدی شدهاند.
نقض صریح حقوق بینالملل و کنوانسیونهای ژنو
نویسندگان این بیانیه با استناد به کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه درباره «حفاظت از اموال فرهنگی در زمان درگیریهای مسلحانه» و پروتکلهای الحاقی آن، تأکید کردند که اموال فرهنگی مصونیت کامل دارند و هدف قرار دادن آنها مصداق جنایت جنگی است.
این بیانیه به موارد خاصی اشاره کرده است؛ از جمله پژوهشکده هنر فرهنگستان هنر که در سال ۱۳۱۰ توسط نیکلای مارکف طراحی شده و محل سکونت پروفسور یحیی عدل بوده است. این بنا به عنوان یک مرکز علمی که هیچ کاربری نظامی نداشته، در اثر اصابت راکت تخریب شده که نقض صریح «اصل تفکیک» در پروتکل اول الحاقی کنوانسیونهای ژنو و پروتکل دوم ۱۹۹۹ لاهه است. همچنین تخریب کنیسه رفیعزاده و نابودی طومارهای تاریخی تورات، نقض ماده ۸ اساسنامه رم و قطعنامه ۲۳۴۷ شورای امنیت سازمان ملل تلقی شده است.
مطالبات ششگانه ائتلاف از نهادهای بینالمللی
این ائتلاف در بخش پایانی نامه خود، شش مطالبه فوری و قانونی را جهت اقدام عاجل مطرح کرده است:
۱. اعزام هیئتهای ارزیاب: حضور متخصصان مستقل برای بررسی، مستندنگاری و تایید رسمی آسیبهای وارده به آثار تاریخی ایران.
۲. سازوکار غرامت: ایجاد سازوکار الزامآور حقوقی برای محکومیت متجاوز و تخصیص غرامت جهت بازسازی آثار تخریبشده.
۳. صندوق میراث اضطراری: فعالسازی فوری صندوق میراث اضطراری یونسکو (HEF) برای تأمین بودجه مرمت.
۴. مستندسازی روایی: حمایت از پژوهشگران بینالمللی جهت ثبت تاریخ شفاهی و روایتهای مردمی از این وقایع برای آموزش جهانی.
۵. سپر آبی: الزام تمامی کشورها به اجرای پروتکل «سپر آبی بینالمللی» برای حفاظت از آثار در معرض خطر.
۶. مقابله با قاچاق: ممنوعیت هرگونه معامله اشیای فرهنگی ایران در بازارهای جهانی و الزام اینترپل و سازمان جهانی گمرک به پیشگیری از غارت قطعات تاریخی حاصل از آوارها.
این بیانیه با امضای جمعی از معتبرترین نهادهای مدنی و تخصصی ایران صادر شده است که عبارتند از:
موسسه فرهنگی هنری پیشین پژوه، جامعه باستانشناسی ایران، انجمن علمی باستانشناسی، شبکه تشکلهای میراثی ایران، پویش ملی نجات بناها، محوطهها و بافتهای تاریخی، انجمن بهسازی ابنیه ایران، انجمن عمارات محروسه ایران، سمن حافظان میراث شهر سوخته، انجمن دوستداران میراث بیستون، مؤسسه توانمندسازی سرخریگ چابهار، انجمن حافظان میراث فرهنگی فسا، انجمن حامیان میراث فرهنگی شهرستان درهشهر، انجمن علمی ایلامشناسی ایران، انجمن علمی ادبیات تطبیقی، مؤسسه مانفرهنگ نوروزگان و جمعی دیگر از نهادهای فرهنگی و مدنی کشور.
بازتاب رسانهای و پیگیری حقوقی
بنا بر اعلام این ائتلاف، رونوشت این بیانیه بهطور رسمی جهت بررسیهای کارشناسی و پیگیریهای حقوقی برای رسانههای معتبر بینالمللی و مراکز دانشگاهی و پژوهشی در حوزههای حقوق بینالملل، باستانشناسی، ایرانشناسی و مطالعات غرب آسیا ارسال شده است.
در پایان، این ائتلاف با تأکید بر مسئولیت تاریخی نهادهای جهانی، نسبت به انفعال در برابر تخریب مواریث بشری هشدار داده و تصریح کرده است که تخریب میراثفرهنگی تنها آسیب به بناها نیست، بلکه تلاشی برای پاکسازی حافظه جمعی بشر است. امضاکنندگان این بیانیه با فراخواندن جامعه بینالمللی به انجام وظایف ذاتی و اخلاقیشان، هشدار دادهاند که سکوت در برابر این فجایع، مغایر با اصول بنیادین حقوق بشر و کنوانسیونهای جهانی میراث فرهنگی است.
