یادداشت آزاد؛
از خنداندن تا مطالبهگری؛ چرا جنابخان فقط یک عروسک نیست؟
علی جعفری مهر منتقد تلویزیون در یادداشتی به تحلیل شکلگیری عروسک جناب خان و عوامل ماندگاری و محبوبیت این عروسک پرداخت.
در تاریخ تلویزیون ایران شخصیتهای عروسکی فراوانی آمدهاند و رفتهاند؛ برخی برای نسلهای مختلف خاطره ساختهاند و برخی نیز تنها در مقطعی کوتاه دیده شدهاند. اما در میان همه این چهرهها، کمتر شخصیتی را میتوان یافت که مانند «جنابخان» بتواند همزمان مردم را بخنداند، از دردهایشان بگوید، از مسئولان مطالبه کند و در عین حال محبوبیت خود را در میان طیفهای مختلف مخاطبان حفظ کند.
جنابخان که نخستین بار در مجموعه نمایش خانگی «کوچه مروارید» متولد شد، خیلی زود از قالب یک عروسک صرف خارج شد و با حضور در برنامه «خندوانه» به پدیدهای رسانهای تبدیل شد. او در ظاهر یک لبوفروش آبادانی با لهجه شیرین جنوبی بود؛ شخصیتی شوخطبع که عاشق فوتبال، موسیقی بندری و روایتهای اغراقآمیز از زندگی خود بود. اما آنچه جنابخان را از بسیاری از شخصیتهای مشابه متمایز کرد، توانایی او در تبدیل طنز به ابزاری برای بیان دغدغههای مردم بود.
در سالهایی که جنابخان در «خندوانه» حضور داشت، بارها شاهد بودیم که او در میان شوخیها و آوازهایش، موضوعات جدی اجتماعی را مطرح میکرد. از مشکلات خوزستان و کمبود آب گرفته تا مسائل اقتصادی، دغدغههای معیشتی مردم، مشکلات ورزشکاران، وضعیت تیم صنعت نفت آبادان و حتی موضوعات مرتبط با اقشار مختلف جامعه. ویژگی مهم این شخصیت آن بود که انتقاد میکرد اما نه با زبان تند و تقابلی؛ بلکه با زبانی طنزآمیز که هم لبخند بر لب مخاطب مینشاند و هم پیام خود را به گوش مسئولان میرساند.
همین رویکرد باعث شد جنابخان در بسیاری از مواقع به نوعی تریبون غیررسمی مردم تبدیل شود. او بارها در گفتوگو با وزیران، مدیران، هنرمندان، ورزشکاران و مسئولان حاضر در برنامه، مطالباتی را مطرح کرد که شاید بیان مستقیم آنها در قالبهای رسمی چندان آسان نبود. در موارد متعددی نیز این مطالبهگریها بازتاب رسانهای گستردهای پیدا کرد و حتی به پیگیری برخی مشکلات انجامید.
شاید بتوان گفت مهمترین سرمایه جنابخان، همین اعتماد عمومی بود. مخاطب احساس میکرد پشت شوخیهای او نوعی صداقت نهفته است. جنابخان هرگز خود را در جایگاه یک شخصیت همهچیزدان قرار نداد؛ بلکه نماینده مردمی بود که دغدغههایشان را با زبان خودشان بیان میکرد. او از دل زندگی روزمره سخن میگفت و همین ویژگی باعث شد فاصلهای میان او و مخاطبان شکل نگیرد.
نکته مهم دیگر درباره جنابخان، هویت بومی اوست. در دورانی که بسیاری از تولیدات رسانهای به سمت یکدست شدن حرکت میکنند، جنابخان با لهجه جنوبی، ارجاعات فرهنگی خوزستانی و علاقه دائمیاش به آبادان و مردم آن منطقه، توانست بخشی از هویت فرهنگی جنوب ایران را به قاب تلویزیون بیاورد. او نه تنها یک شخصیت کمدی، بلکه نمادی از بخشی از فرهنگ و زیست اجتماعی ایران شد؛ موضوعی که در محبوبیت ماندگارش نقش مهمی ایفا کرده است.
پس از پایان «خندوانه» نیز این شخصیت از حافظه مخاطبان حذف نشد. حضور او در برنامه «هزار و یک» نشان داد که هنوز ظرفیت بالایی برای ارتباط با مخاطب دارد. بسیاری از بینندگان همچنان جنابخان را نه صرفاً یک عروسک، بلکه شخصیتی زنده و اثرگذار میدانند که میتواند میان سرگرمی و دغدغههای اجتماعی تعادل برقرار کند.
همزمان با آغاز پخش مجموعه «قصههای هومن و جنابخان» از شبکه نسیم، بار دیگر نگاهها به این شخصیت محبوب دوخته شده است. برنامهای که این بار در کنار جنابخان، هومن حاجیعبداللهی را نیز به عنوان یکی از محبوبترین چهرههای تلویزیونی در اختیار دارد.
هومن حاجیعبداللهی طی سالهای اخیر نشان داده که از معدود هنرمندانی است که توانسته میان نسلها و سلیقههای مختلف مخاطبان جایگاه ویژهای پیدا کند. او چه در عرصه دوبله و صداپیشگی، چه در اجرا و چه در بازیگری، همواره چهرهای مردمی و دوستداشتنی بوده است. حضور موفق در برنامههای تلویزیونی، فعالیت گسترده در حوزه صداپیشگی و البته ایفای نقش «رحمت» در مجموعه پرمخاطب «پایتخت» موجب شده است که مخاطبان تلویزیون ارتباط عاطفی عمیقی با او برقرار کنند.
رحمت در «پایتخت» تنها یک نقش کمدی نبود؛ شخصیتی بود که سادگی، صداقت و مهربانی را نمایندگی میکرد و به همین دلیل در ذهن مخاطبان ماندگار شد. محبوبیت هومن حاجیعبداللهی نیز تا حد زیادی از همین ویژگیها نشأت میگیرد. او در هر قالبی ظاهر شده، توانسته اعتماد مخاطب را جلب کند؛ چه پشت میکروفن دوبله، چه مقابل دوربین و چه در قامت مجری.
ترکیب هومن حاجیعبداللهی و جنابخان از همین منظر میتواند اتفاقی قابل توجه برای شبکه نسیم باشد. هر دو چهره از سرمایهای مشترک بهره میبرند؛ سرمایهای به نام محبوبیت مردمی. یکی با صدای گرم و شخصیت صمیمی خود و دیگری با طنز اجتماعی و زبان مطالبهگرش.
این ترکیب ظرفیت آن را دارد که فراتر از یک برنامه سرگرمکننده عمل کند و به فضایی برای گفتوگو، شوخی، خاطرهسازی و حتی پرداختن به مسائل اجتماعی تبدیل شود.
امیدواری نسبت به موفقیت «قصههای هومن و جنابخان» تنها به دلیل حضور دو چهره محبوب نیست. تجربه سالهای گذشته نشان داده که مخاطبان ایرانی همچنان به برنامههایی علاقه دارند که در کنار سرگرمی، حال و هوای زندگی واقعی مردم را نیز بازتاب دهند. برنامههایی که بتوانند لبخند را با دغدغههای اجتماعی پیوند بزنند و از دل طنز، حرفهای جدی بزنند.
جنابخان سالها پیش ثابت کرد که میتوان یک عروسک بود اما فقط برای خنداندن نیامد. میتوان با زبان طنز از مشکلات مردم گفت، مطالبه کرد، مسئولان را به پاسخگویی دعوت کرد و در عین حال محبوب باقی ماند. امروز نیز با آغاز فصل تازهای از حضور او در تلویزیون، بسیاری امیدوارند که این شخصیت دوستداشتنی بار دیگر همان نقش آشنای خود را ایفا کند؛ نقشی فراتر از یک کاراکتر عروسکی، در قامت صدایی که سالهاست از میان مردم آمده و برای مردم سخن میگوید.
شاید راز ماندگاری جنابخان دقیقاً همین باشد؛ اینکه او هرگز فقط یک عروسک نبود.
