چطور بفهمیم کبدمان چرب است یا نه؟
بیماری کبد چرب که به دلیل تجمع بیش از حد مجاز چربی در سلولهای کبد بروز میکند، معمولا تا سالها بدون علامت باقی میماند و به همین دلیل از آن به عنوان یکی از بیماریهای خاموش یاد میشود.
بیماری کبد چرب، یکی از چالشهای بزرگ سلامت در دنیای مدرن است که تخمین زده میشود بخش قابل توجهی از جمعیت جهان را درگیر کرده باشد. این بیماری که به دلیل تجمع بیش از حد مجاز چربی در سلولهای کبد بروز میکند، معمولاً تا سالها بدون علامت باقی میماند و به همین دلیل از آن به عنوان یکی از بیماریهای خاموش یاد میشود. خیلیها تصور میکنند کبد چرب تنها مختص افراد با وزن بالا است، درحالیکه این بیماری میتواند هر فردی با هر وزن و جثهای را هدف قرار دهد.
ژنتیک یا سبک زندگی؛ کدام مقصر است؟
گزارشهای رسمی نشان میدهد که بیش از یکسوم ایرانیها به یکی از درجات کبد چرب مبتلا هستند و خیلی از آنها از این موضوع خبر ندارند. چون این بیماری در مراحل اولیه علامت مشخصی ندارد و اگر بهموقع تشخیص داده و درمان نشود، میتواند به التهاب، فیبروز، سیروز و حتی سرطان کبد منجر شود.
اما آیا کبد چرب، یک بیماری ارثی است یا محصول رفتارهای نادرست خودمان؟ پزشکان میگویند این بیماری حاصل تعامل میان ژنتیک و سبک زندگی است. به طوری که ژنتیک بستر را آماده میکند و سبک زندگی، ماشه را میکشد. دکتر بهنام رحیمی، فوقتخصص بیماریهای گوارش و کبد در این باره به همشهری میگوید: «بعضی افراد به طور مادرزادی ژنهای خاصی را حمل میکنند که پردازش چربیها را در کبد آنها دشوار میکند. با این حال، حتی قویترین استعدادهای ژنتیکی هم بدون یک سبک زندگی بیتحرک و رژیم غذایی ناسالم به راحتی فعال نمیشوند. بنابراین شیوه زندگی ما در این زمینه تصمیمگیرنده نهایی است.»
کبد چرب ۴ مرحله یا گرید دارد؛ گرید یک یا کبد چرب ساده، گرید ۲ یا استئاتوهپاتیت، گرید ۳ یا همان فیبروز کبدی و گرید ۴ یا سیروز کبدی که در آن بافت طبیعی کبد به طور گسترده دچار آسیب و اسکار شده و عملکرد کبد بهشدت مختل میشود. کبد چرب در مراحل اولیه به خصوص قبل از ایجاد فیبروز پیشرفته میتواند تا حد زیادی بهبود پیدا کند. در غیر این صورت ممکن است به نارسایی کبد یا سرطان کبد منجر شود و یا فرد به پیوند کبد نیاز پیدا کند.
اما چگونه و چرا دچار کبد چرب میشویم؟ دکتر رحیمی توضیح میدهد: «وقتی ما بیش از نیاز واقعی بدنمان کالری مصرف میکنیم – به خصوص قندهای صنعتی و فروکتوز موجود در نوشابهها و مواد فرآوریشده - و از سوی دیگر تحرک بدنی ناچیزی داریم، کبد ناچار میشود این انرژی اضافی را به صورت چربی در سلولهای خود ذخیره کند. این تجمع چربی به مرور زمان کبد را دچار التهاب و آسیب جدی میکند.»
افسانه مصونیت لاغرها
یکی از باورهای اشتباه این است که کبد چرب فقط سراغ افراد چاق میرود. درحالیکه آمارها نشان میدهد بخشی از مبتلایان به کبد چرب اتفاقا لاغرند. به گفته دکتر رحیمی، «بسیاری از این افراد هرچند دستها و پاهای لاغری دارند، اما دچار چربیهای احشایی هستند؛ چربیای که معمولاً با بزرگ شدن دور شکم خود را نشان میدهد و از نظر متابولیک، فعالترین و خطرناکترین نوع چربی بدن محسوب میشود.»
او اضافه میکند که «مقاومت به انسولین هم یکی دیگر از دلایل مهم ابتلای افراد با وزن طبیعی به کبد چرب است. در این وضعیت، بدن به انسولین پاسخ مناسبی نمیدهد و کبد ناچار میشود چربی بیشتری تولید و در خود ذخیره کند.»
متخصصان معتقدند در مجموع، افراد چاق بیشتر درگیر این بیماری میشوند. اما این دلیل نمیشود که لاغرها اصلا مبتلا نشوند. لاغرها نیز به دلایل ژنتیکی و نیز مصرف الکل و سبک زندگی نامناسب ممکن است دچار کبد چرب شوند. بنابراین لازم است که همه نکات خودمراقبتی را رعایت کنند تا کبد سالمی داشته باشند.
لاغرها گاهی بیشتر در خطرند
رحیمی میگوید: «کبد یک اندام به شدت حساس به سوختوساز است، نه یک انبار ساده برای کالریهای اضافه. در افراد لاغر، کبد چرب اغلب به دلیل محدودیت در ظرفیت ذخیرهسازی چربی در بافتهای زیرپوستی رخ میدهد. وقتی بدن به دلایل ژنتیکی یا فیزیولوژیکی نتواند چربی را در جاهای امن (مثل زیر پوست) ذخیره کند، سرریز این چربیها مستقیماً وارد اندامهای حیاتی مثل کبد و دیواره رگها میشود.»
این فوق تخصص بیماریهای کبد میگوید: «یک فرد لاغر با کبد چرب ممکن است در معرض خطرات قلبی-عروقی جدیتری نسبت به یک فرد چاق با کبد سالم باشد.» به گفته این فوق تخصص بیماریهای کبد، «درمان این افراد صرفاً کم کردن وزن نیست. بلکه اصلاح دقیق ترکیب بدنی، کاهش چربیهای احشایی از طریق ورزشهای مقاومتی و قطع کامل قندهای ساده صنعتی است.»
از کجا متوجه شویم کبد چرب داریم یا نه؟
کبد چرب در مراحل اولیه هیچ علامت اختصاصی و مشخصی ندارد و به همین دلیل است که با نام «قاتل خاموش» شناخته میشود. نشانههایی مثل خستگی مفرط یا ضعف عمومی، بسیار کلی هستند و به راحتی میتوانند با دلایل دیگر مثل کمبود ویتامین D و ... اشتباه گرفته شوند. بنابراین برای شناسایی آن نباید منتظر علائم بالینی ماند.
پزشکان تاکید دارند که مهمترین و مطمئنترین راه برای تشخیص کبد چرب «آزمایشهای دورهای خون و بررسی سطح آنزیمهای کبدی» و همچنین «سونوگرافی شکم» است که لازم است سالانه یک بار انجام شود.
