تأثیر یائسگی بر ساختار مغز زنان؛ از بیخوابی تا فراموشی!
در دوران یائسگی، تغییرات گستردهای در بدن زنان رخ میدهد، اما پژوهشهای جدید نشان میدهد این مرحله از زندگی میتواند ساختار مغز را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
در دوران یائسگی، تغییرات گستردهای در بدن زنان رخ میدهد، اما پژوهشهای جدید نشان میدهد این مرحله از زندگی میتواند ساختار مغز را نیز تحت تأثیر قرار دهد. بهطور مشخص، یائسگی با تغییر در حجم ماده خاکستری مغز مرتبط دانسته شده است؛ بخشی حیاتی که در حافظه، پردازش اطلاعات و تنظیم هیجانات نقش دارد.
این مطالعه که در مجله Psychological Medicine منتشر شده، دادههای نزدیک به ۱۲۵ هزار زن شرکتکننده در پایگاه داده زیستپزشکی UK Biobank را بررسی کرده است. پژوهشگران زنان را به سه گروه تقسیم کردند:
-
زنانی که هنوز وارد یائسگی نشده بودند
-
زنانی که یائسه شده بودند و از هورموندرمانی استفاده نمیکردند
-
زنانی که پس از یائسگی از هورموندرمانی (HRT) استفاده کرده بودند
سلامت نیوز نوشت، هورموندرمانی در دوران یائسگی با هدف جایگزینی هورمونهایی مانند استروژن انجام میشود و معمولاً برای کاهش علائمی مانند گرگرفتگی، اختلال خواب و نوسانات خلقی به کار میرود.
روش انجام مطالعه
شرکتکنندگان پرسشنامههای مفصلی درباره علائم یائسگی، سلامت روان، کیفیت خواب و وضعیت کلی سلامت خود تکمیل کردند. میانگین سن یائسگی در این زنان ۴۹.۵ سال بود و مصرف هورموندرمانی معمولاً از حدود ۴۹ سالگی آغاز میشد.
برخی از زنان در آزمونهای شناختی مانند حافظه و زمان واکنش شرکت کردند و حدود ۱۱ هزار نفر نیز تحت تصویربرداری MRI قرار گرفتند تا ساختار مغز آنها بهطور دقیق بررسی شود.
یائسگی و سلامت روان
نتایج نشان داد زنانی که یائسگی را تجربه کرده بودند، بیش از زنان پیشیائسه برای اضطراب و افسردگی به دنبال کمک پزشکی بودند، نمرات بالاتری در پرسشنامههای افسردگی داشتند و بیشتر برای آنها داروهای ضدافسردگی تجویز شده بود.
این زنان همچنین بیشتر از بیخوابی، کاهش مدت خواب و احساس خستگی مداوم شکایت داشتند. جالب آنکه زنانی که از هورموندرمانی استفاده میکردند، با وجود الگوی خواب مشابه، بیشتر احساس خستگی گزارش کردند.
تأثیر بر عملکرد شناختی و ساختار مغز
در بخش شناختی، زنانی که یائسه شده بودند و از هورموندرمانی استفاده نمیکردند، در مقایسه با زنان پیشیائسه یا مصرفکننده هورموندرمانی، زمان واکنش کندتری داشتند.
اسکنهای مغزی نشان داد در زنان پس از یائسگی، کاهش قابل توجهی در حجم ماده خاکستری مغز وجود دارد؛ تغییری که مستقل از مصرف یا عدم مصرف هورموندرمانی مشاهده شد. این کاهش بهویژه در نواحی زیر چشمگیر بود:
-
هیپوکامپ (مسئول شکلگیری و ذخیره خاطرات)
-
قشر انتورینال (پل ارتباطی هیپوکامپ با سایر بخشهای مغز)
-
قشر کمربندی قدامی (مرتبط با تنظیم هیجانات و تصمیمگیری)
محققان در جمعبندی خود تأکید کردند که یائسگی با پیامدهای منفی سلامت روان و کاهش حجم ماده خاکستری در نواحی کلیدی مغز همراه است و این موضوع لزوم توجه جدیتر به سلامت روان زنان در این دوره را نشان میدهد.
چرا یائسگی بر مغز اثر میگذارد؟
به گفته دکتر جسیکا شپرد، متخصص زنان و زایمان، بخش عمده این تغییرات به افت سطح استروژن بازمیگردد. کاهش استروژن میتواند باعث تغییرات مولکولی و سلولی در مغز شود و فرآیندهایی را که بر اندازه، تراکم و عملکرد نورونها اثر میگذارند، دگرگون کند.
این تغییرات ممکن است متابولیسم انرژی مغز را نیز تحت تأثیر قرار داده و به بروز علائمی با منشأ عصبی مانند گرگرفتگی، اختلال خواب، نوسانات خلقی و فراموشی منجر شود.
ارتباط با آلزایمر
زنان بیش از مردان در معرض ابتلا به بیماری آلزایمر قرار دارند. طبق آمار انجمن آلزایمر، خطر ابتلا در طول زندگی برای زنان یک نفر از هر پنج نفر و برای مردان یک نفر از هر ده نفر است. اگرچه دلیل قطعی این تفاوت هنوز مشخص نیست، اما تغییرات هورمونی و طول عمر بیشتر زنان از عوامل احتمالی محسوب میشوند.
برخی مطالعات پیشین نشان دادهاند که شروع هورموندرمانی طی پنج سال نخست پس از یائسگی ممکن است خطر آلزایمر را تا ۳۲ درصد کاهش دهد، اما این موضوع همچنان محل بحث و تحقیق است.
آیا هورموندرمانی راهحل است؟
دکتر کاترینا زولزدورف، نویسنده اصلی مطالعه، تأکید میکند که اگرچه هورموندرمانی در کاهش علائم جسمی یائسگی مؤثر است، اما مکانیسمهای مغزی پیچیدهتر از آن هستند که صرفاً با جایگزینی هورمونها اصلاح شوند.
از سوی دیگر، دکتر اشلی پار، متخصص زنان و زایمان، هشدار میدهد که هورموندرمانی نباید با هدف پیشگیری از زوال عقل یا کاهش شناختی استفاده شود و کاربرد اصلی آن، بهبود کیفیت زندگی زنان در دوران یائسگی است.
چه کارهایی به حفظ سلامت مغز کمک میکند؟
متخصصان توصیه میکنند برای حفظ سلامت مغز پیش، حین و پس از یائسگی:
-
رژیم غذایی مغذی داشته باشید
-
فعالیت بدنی منظم انجام دهید
-
خواب کافی و باکیفیت را جدی بگیرید
-
الکل مصرف نکنید
-
مغز خود را فعال نگه دارید و مهارتهای جدید بیاموزید
در نهایت، تصمیمگیری درباره هورموندرمانی یا هر مداخله دیگر باید با مشورت پزشک و بر اساس شرایط فردی انجام شود.
