در گفت‌وگو با ایلنا تشریح شد:
هشدار نسبت به تداوم تصرف بستر رودخانه‌ها و مسیل‌ها؛ چرا سیلاب‌ها ویرانگرتر می‌شوند؟
یک کارشناس حوزه آب گفت: سابقه سیلاب‌ها در دوره‌های جدید نشان می‌دهد که اقدامات انسان‌ساخت و دست‌درازی به عرصه‌های بوم‌شناختی رودخانه‌ها و دشت‌ها در جغرافیای فلات ایران افزایش یافته است. به همین دلیل، نقش اقدامات سلبی در کاهش جریان‌های سیلابی نسبت به گذشته پررنگ‌تر شده است.
داریوش مختاری در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصادی ایلنا، درباره راهکارهای پیشگیری از مخاطرات احتمالی سیلاب با اشاره به تجربیات ثبت‌شده از سیلاب‌های سال‌های اخیر اظهار داشت: ابتدا باید دانست وقوع سیلاب پدیده ای انسان ساخت نیز می تواند باشد اما نه اینکه لزوما تمامی علل را به دخالت های انسان مرتبط بدانیم اما در کل همواره نقش بزرگی در وقوع این پدیده ایفا کرده است.
وی افزود: مثلا در حوزه مهندسی رودخانه، رودخانه گرگانرود در محدوده شهر آق‌قلا به دلیل شیب بسیار طولی کم و طبیعت رسوب‌گذار خود، از نظر ریخت‌شناختی تمایل به کاهش ظرفیت آبگذری داشته است. در این صورت باید با لایروبی موضعی رودخانه اقدام به حفظ شرایط طبیعی رودخانه کرده و وضعیت را برای انتقال مطمئن سیلاب آماده کرد.
این کارشناس حوزه آب افزود: البته اقدامات سازه‌ای و دخالت‌های انسانی و یا پرهیز از انجام اقدام‌های پیشگیرانه همانند کنترل پوشش وسیع گیاهی و کاهش ظرفیت آبگذری رودخانه نیز مزید بر علت شده است.
وی با اشاره به وضعیت سیل‌بندها گفت: در همین حوزه مهندسی رودخانه، وضعیت سیل‌بندها نیز مهم هستند. برای نمونه عمده دلایل تخریب سیل‌بندهای کرخه، ایجاد مسیر برای گذر حیوانات به سمت رودخانه و یا انتقال لوله پمپ‌های آب به سمت اراضی بوده است. جانمایی نامناسب سیل‌بندها و ساخت غیرفنی و غیرمهندسی آن از دلایل تخریب زودهنگام آن با جریان سیلابی بوده است.
وی افزود: در محدوده دروازه قرآن و محدوده هفت‌تنان شیراز، در گذشته (پیش از دهه ۳۰) یک رودخانه بزرگ، سیلاب حوزه آبریز دروازه قرآن را انتقال می‌داد. با رشد ساخت‌وسازها و ساخت معابر، رودخانه پُر شد و یک سازه انتقال آب برای انتقال آب‌های سیل پیش‌بینی شد. این سازه، بسیار کوچک‌تر از حجم سیلابی در دوره‌های بازگشت طولانی بوده است. برای جبران آن و امکان کنترل سیل، پس از سیل فروردین ۱۳۹۸ شیراز، سازه‌های آبخیزداری به منظور کنترل جریان سیلابی ساخته شد.
مختاری با اشاره به دست‌درازی به بستر و حریم رودخانه‌ها اظهار داشت: مورد دیگر، دست‌درازی به بستر و یا حریم بستر رودخانه‌ها است. گاهی دامنه این دست‌درازی به بستر رودخانه تا جایی است که همانند رود کرخه به تدریج اراضی بستر رودخانه تصرف می‌شود و افزون بر کشت انواع محصولات، استخرهای پرورش ماهی نیز ایجاد می‌شود. به طوری که بستر رودخانه به تدریج مسدود می‌شود.
وی افزود: تصرفاتی توسط نهادهای شهرداری یا دولتی همانند ساخت راه، کانال، خطوط انتقال، پارک شهری و واحدهای مسکونی در مسیل رودخانه کرخه مشاهده شده است. در سکونتگاه‌های شهری و روستایی به طور معمول، حریم بستر رودخانه رعایت نشده است و مسیر طبیعی آبراهه‌ها مسدود، تغییر کاربری یا انحراف داده شده است. این روند اشتباه همچنان در شهرهایی همانند شهر شیراز شدت گرفته است.
این کارشناس حوزه آب گفت: برابر گزارش‌های منتشرشده، تعداد کل متصرفات شناسایی‌شده به حریم و بستر رودخانه‌ها در کشور تا سال ۱۳۹۷ شامل ۸۲,۹۰۲ مورد با مساحت کل ۶۲,۷۱۶ هکتار در اراضی بستر و ۲۹,۲۲۰ هکتار در اراضی حریم رودخانه‌ها بوده است. ۹۸ درصد این تصرفات توسط آحاد مردم و غیردولتی بوده است. عمده تصرفات شامل کاربری کشاورزی بوده است.
وی با اشاره به کمبود زیرساخت‌های سنجش گفت: کمبود دیگر رودخانه‌های کشور، کمبود ایستگاه باران‌سنجی است. به طور کلی زیرساخت‌های ایستگاه‌های هواشناسی و اقلیم‌شناختی کشور نیازمند تجهیز است و به عنوان یک زیربنای لازم و قابل کاربرد در مدیریت بحران و مخاطرات سیل، نیازمند توسعه و به‌روزرسانی لازم است. برای نمونه حوزه آبریز دروازه قرآن شیراز ایستگاه باران‌سنجی ندارد. تعداد ایستگاه‌های باران‌سنجی در حوزه آبریز ۴۰۰۰ کیلومترمربعی با احتساب ایستگاه فرودگاه شیراز، به کمتر از ۴ ایستگاه و تجهیزات سنجش داده‌های هواشناسی می‌رسد.
مختاری افزود: در خصوص رودخانه‌های کشور لازم است مطالعات تعیین حد بستر و حریم بستر حدود ۵۰۰ رودخانه دائمی و فصلی و مخاطره‌ساز جغرافیای کشور در دستور کار وزارت نیرو قرار گیرد. همین‌طور قوانین مربوط به حریم و بستر رودخانه‌ها نیازمند بسط حقوقی، تنقیح و تدقیق حقوقی لازم و به‌روزرسانی است.
وی در خصوص کنترل سیلاب رودخانه‌ها تصریح کرد: نکته کلیدی این است که تعداد و حجم آب کنترلی هر گونه سازه آبخیزداری یا کنترل سیلاب نباید آن اندازه باشد که حقابه دریاچه‌ها و رودخانه‌ها کنترل نشود. بلکه لازم است یک توازن بین کنترل مخاطره سیل و حفظ حقوق بوم‌شناختی دریاچه‌هایی که در پایان حوزه آبریز قرار دارند وجود داشته باشد.
وی ادامه داد: همچنین طراحی و اجرای سازه‌های پل بر روی مسیل رودخانه‌ها لازم است بر پایه ضوابط و نشریات نظام فنی و اجرایی کشور انجام گیرد. تجربیات موجود نشان می‌دهد که ضعف طراحی و اجرا و تطبیق نداشتن سازه با شرایط سیلابی و ناپایداری سازه بر کنترل نشدن سیل تأثیر داشته است.
مختاری با تأکید بر نقش مشاوران و پیمانکاران گفت: مشاوران پروژه‌های عمرانی کشور در تخصص‌های مهندسی آب و سازه و پیمانکاران ابنیه در این خصوص نقش کلیدی دارند که شایسته است برابر ضوابط نظام فنی و اجرایی، دانش فنی این حوزه به‌روز شود و برابر تعرفه‌ها و ضوابط قراردادی دقیق، در طراحی سازه‌های رودخانه‌ها دقت بیشتری داشته باشند. وضعیت مشابهی نیز در خصوص حریم تالاب‌ها و دریاچه‌ها وجود دارد.
وی بیان کرد: یکی از حوزه‌های بسیار مهم و آسیب‌پذیر در برابر مخاطره سیل در کشور، بخش محیط زیست است. حفظ پوشش گیاهی جنگل‌ها و مراتع در بالادست حوزه‌های آبریز، نقشی کلیدی و انکارناپذیر در کاهش جریان‌های سیلابی دارد. از بین رفتن بخش وسیعی از جنگل‌های هیرکانی در استان‌های مازندران و گلستان، تخریب یا تغییر کاربری طبیعی بخش‌هایی از بیشه‌زارهای مناطق پیرامونی رودهای دز و کرخه، و همچنین تبدیل مراتع کلاس یک به کلاس دو در استان‌های لرستان و شمال خوزستان، نقش فراوانی در تشدید جریان‌های سیلابی داشته است؛ به طوری که این امر موجب افزایش حجم رسوبات در سدهای پایین‌دست در شمال کشور شده و به دنبال آن، خطر سرریز آب در جریان‌های سیلابی از سدها را به همراه دارد.
مختاری اطهار داشت: حوزه مهم دیگر، مسئله تغییر کاربری اراضی محدوده و حریم شهرها و روستاها، ضعف شدید طرح‌های جامع و تفصیلی شهری، طرح‌های هادی روستایی و مصوبات کمیسیون ماده (۵) قانون تاسیس شورای عالی شهرسازی و معماری در رعایت حریم رودخانه‌ها است. برای نمونه، هسته اولیه و تاریخی شهرهای اهواز و شیراز در مسیر جریان‌های سیلابی قرار داشته است؛ لذا هرچقدر از گسترش بی‌رویه شهر و توسعه محدوده و حریم شهرها جلوگیری شود، به همان میزان می‌توان از اثرات و پیامدهای ویرانگر جریان‌های سیلابی بر سکونتگاه‌ها کاست. برای مثال، در شهر شیراز عرصه ۱۰۰۰ هکتاری باغات قصرالدشت که هم‌اکنون در مرکز امتداد طولی قلمرو ۲۱ هزار هکتاری محدوده شهر شیراز قرار دارد، دارای تأثیر مثبت و بازدارنده در کنترل جریان‌های سیلابی درون‌شهری و مدیریت رواناب‌ها است و حفظ این پهنه به کاهش مخاطرات سیل کمک شایانی می‌کند.
وی افزود: در خصوص سیلاب‌های پرمخاطره سال جاری، ضرورت دارد موارد اختصاصی مشخصی در شرح وظایف کارگروه نظارت شورای فنی استان‌ها و مدیریت بحران دفتر استانداری‌ها قرار گیرد. بررسی فنی عملیات عمرانی شهرداری‌ها به ویژه عملیات خاکبرداری و لایروبی در حاشیه دیواره‌های بتنی رودخانه از دیدگاه دفاع غیرعامل، و تعلیق یا توقف پروژه‌ها در صورت نبود مطالعات و نظارت مهندسی مشاور و رعایت‌نکردن موازین فنی و مهندسی رودخانه، از جمله این اقدامات است. همچنین پاکسازی سرشاخه‌ها و مسیل رودخانه‌ها از سرچشمه تا ورودی شهرها و روستاها از خس، خاشاک، زباله و آوار ساختمانی، توقف موقت پروژه‌های عمرانی شهرداری‌ها در بستر و حریم رودخانه‌ها، توقف موقت پروژه‌های تشدیدکننده سیلاب در دره‌ها و نقاط بالادست حوزه‌های آبریز، بررسی و اطمینان از باز بودن دریچه‌ها و ورودی‌های آب به رودخانه‌ها از سطح معابر، و آمادگی برای پاکسازی دهانه پل‌ها از اهم این وظایف به شمار می‌رود.
این کارشناس حوزه آب خاطرنشان کرد: در کنار این اقدامات اجرایی، لازم است موارد جنبی و هشداری نیز در دستور کار قرار گیرد؛ از جمله هشدار و آمادگی برای تخلیه جمعیتی یا سکونتگاهی در حریم بستر رودخانه‌ها در مناطق بالادست، و اطلاع‌رسانی دقیق به شهروندان در خصوص لزوم کاهش ترددها و مسافرت‌های درون‌شهری در شرایط احتمالی بحرانی.
وی در تبیین رویکرد کلی این حوزه خاطرنشان کرد: برای کاهش مخاطرات سیلاب‌ها با دو رویکرد ایجابی و سلبی روبه‌رو هستیم. در رویکرد ایجابی، برخی اقدامات باید به‌هنگام و به درستی انجام پذیرد؛ اما در رویکرد سلبی، بسیاری از کارها نباید انجام شود. سابقه سیلاب‌ها در دوره‌های جدید نشان می‌دهد که اقدامات انسان‌ساخت و دست‌درازی به عرصه‌های بوم‌شناختی رودخانه‌ها و دشت‌ها در جغرافیای فلات ایران افزایش یافته است. به همین دلیل، نقش اقدامات سلبی در کاهش جریان‌های سیلابی نسبت به گذشته پررنگ‌تر شده است؛ چراکه هرچه دخالت انسانی در عرصه‌های آب‌شناختی و تغییر کاربری اراضی کمتر باشد، از حجم و تعداد جریان‌های سیلابی کاسته می‌شود. در این میان، جلوگیری از تغییر کاربری اراضی شهری در اولویت برنامه‌های دفاع غیرعامل شهرداری‌ها و با متولی‌گری ادارات کل راه و شهرسازی استان‌ها قرار دارد.
